Қазақстан Республикасының Ұлттық Қоры — бұл елдің жинақ шоты сияқты.
Елестетіп көріңіз, сіз табысыңыздың бір бөлігін «қара күнге» немесе болашақтағы ірі сатып алуларға, мысалы, балалардың оқуына немесе зейнеткерлікке жинақтайсыз. Ұлттық Қор да осы мақсатта құрылған, яғни табиғи ресурстарды, негізінен мұнай сатудан түскен табыстың бір бөлігін болашақ үшін сақтау үшін. Дегенмен, кейде бюджет тапшылығын жабу немесе маңызды мемлекеттік жобаларды қаржыландыру қажет болған кезде, мемлекет бұл жинақ шотына «кіріп», Ұлттық Қордан республикалық бюджетке трансферттер жасайды. Бұл сіз болашаққа жинақтаған ақшаңыздың бір бөлігін уақытша ағымдағы мәселелерді шешу үшін пайдаланғаныңыз сияқты.
Бірінші көзқараспен Ұлттық Қордан трансферттер жасау логикалық және тіпті пайдалы қадам болып көрінуі мүмкін. Ақшаны шотта ұстаудың қажеті не, егер олар қазір жолдар, мектептер, ауруханалар және басқа да маңызды нысандарды салу үшін пайдаланыла алатын болса? Бірақ мұнда кері жағы да бар. Ұлттық Қордан қаражатты тұрақты пайдалану ұзақ мерзімді салдарларға ие болуы мүмкін, оларды түсіну маңызды.
Болашақ ұрпақтар үшін қауіптер: Ұлттық Қор табиғи ресурстардан түскен байлық тек ағымдағы ұрпаққа ғана емес, сонымен қатар болашақ ұрпақтарға да қызмет ету идеясымен құрылған. Егер біз бұл қаражатты тым белсенді жұмсасақ, болашақ ұрпақтар үшін экономикалық дағдарыстар немесе басқа да күтпеген жағдайлар үшін елеулі қорлар қалмауы мүмкін.
Трансферттерге тәуелділік:
Егер елдің бюджеті тұрақты түрде Ұлттық Қордан жасалатын ауыдармалар (трансферттер) арқылы толықтырылса, басқа кіріс көздерін дамытуға деген мотивация төмендеуі мүмкін. Мұндағы қауіп — мұнай немесе басқа ресурстардың бағасы күрт төмендеген жағдайда, Қорға түсетін табыстар да азаяды, бұл бюджетті қауіпке ұшыратады.
Инфляциялық қауіптер:
Қордан қаражатты белсенді пайдалану экономикадағы ақша массасының өсуіне әкелуі мүмкін, бұл өз кезегінде инфляцияны тудыруы мүмкін. Бұл тауарлар мен қызметтердің бағасының өсуін білдіреді, бұл қарапайым азаматтардың әмиянына соққы болады.
Қарапайым азаматтар үшін Ұлттық Қордан жасалатын трансферттер қысқа мерзімді перспективада өмір сүру сапасының жақсаруын білдіруі мүмкін. Бұл әлеуметтік төлемдердің ұлғаюында, инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруда көрініс табады, бұл өмірді жайлы етеді. Дегенмен, ұзақ мерзімді қауіптер қордағы қаражат жетіспеушілігінен болашақта әлеуметтік қорғау деңгейінің төмендеуін, салықтардың өсуін немесе мемлекеттік бағдарламалардың қысқартылуын қамтуы мүмкін.
Бұрын Республикалық бюджеттің кіріс бөлігінің алғашқы жартыжылдық нәтижелері туралы мақала болған (мақалаға сілтеме), онда бюджет кірістерінде трансферттердің маңызды үлесі атап өтілген. Сонымен қатар, 2019 жылдан бастап Ұлттық Қордан жасалатын трансферттерге үкіметтің сұранысының өсуі байқалады.
Ұлттық Қордан трансферттер үлесінің азаюы тек болашақ ұрпақтар үшін ресурстарды сақтау ғана емес, сонымен қатар елдің тұрақты және тәуелсіз дамуына қадам болып табылады. Бұлсыз Қазақстан шектеулі ресурстарға тәуелді болып қалуы мүмкін, олар бір күні таусылуы мүмкін.
Суретте көрсетілгендей, 2019 жылдан бастап трансферттердің көлемі салыстырмалы түрде де, абсолютті түрде де едәуір өсіп келе жатқаны байқалады, 2023 жылға дейін өсу үрдісі байқалады. 2024 жыл әлі аяқталмағандықтан, ағымдағы жылғы бағалау деректері пайдаланылды. 2024 жылдың нәтижесі бойынша трансферттер көлемінің 3,6 трлн теңгені құрауы және ЖІӨ-нің 2,7% құрауы күтілуде. Бұл дегеніміз, бюджет кірістерінің шамамен үштен бір бөлігі болашақ ұрпақтар үшін немесе экономикалық дағдарыстар кезінде сақталатын қаражаттар есебінен қалыптасады деген сөз.
