Қазақстан үшін инфляцияның оңтайлы деңгейі

Тұрақты экономикалық өсу мен төмен инфляция – кез келген мемлекеттің макроэкономикалық саясатының басты мақсаттары. Осы екі көрсеткіштің өзара байланысы туралы сұрақтар әрдайым күн тәртібінде. Соңғы уақытта инфляция мен экономикалық өсу арасындағы байланысты зерттеу бұрынғыдан да өзекті бола бастады. Сонымен қатар, кәсіби ортада Ұлттық банктің мандатын кеңейту мәселесі жиі талқылануда – яғни, тек бағаның тұрақтылығын емес, сонымен бірге экономикалық өсу мен жұмыспен қамтудың көрсеткіштерін де назарға алу ұсынылуда.

Осы ретте Қазақстан экономикасы үшін инфляцияның экономикалық өсуге қалай әсер ететіні туралы нақты жауап беру қажеттілігі туындап отыр. Бұл шағын зерттеу мынадай сұрақтарға жауап іздейді:

•  Қазақстанда инфляция мен экономикалық өсу арасында қандай байланыс бар?

•  Егер бұл байланыс сызықтық емес болса, оның сипаты қандай және инфляцияның «оңтайлы» деңгейі қай тұста орналасқан?

Зерттеудің негізгі нәтижелері

Эмпирикалық талдау инфляция мен экономикалық өсу арасындағы байланыстың шынымен де сызықтық емес екенін көрсетті. Қолданылған шекті модель бойынша, зерттелген кезеңде Қазақстан үшін инфляцияның теңгерімді деңгейі – жылына 6%.

•  Егер инфляция осы деңгейден төмен болса, оның өсуге әсері елеусіз.

•  Ал инфляция 9%-дан асқан кезде, ол экономикалық өсуді тежеуге кіріседі. Яғни, инфляция әрбір қосымша 1 пайыздық тармаққа артқанда, нақты ЖІӨ өсімі төмендейді.

Бұл құбылыс бірнеше факторлармен түсіндіріледі:

•  Жоғары инфляция инвестициялық белсенділікті төмендетеді.

•  Халық пен бизнес арасындағы инфляциялық күтулер артады.

•  Кәсіпорындардың өз қаражаттары құнсызданып, олар сыртқы қымбат қаржы ресурстарына тәуелді бола бастайды.

•  Банктер пайыздық мөлшерлемелерді көтереді, бұл несие алу мүмкіндігін шектейді және қаржы жүйесінің тұрақтылығына қауіп төндіреді.

Сондай-ақ зерттеуде нақты ЖІӨ өсімі елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының көрсеткіші ретінде қолданылған. Алайда, түпкі мақсат – халықтың өмір сүру сапасы. Сондықтан бұл жағдайда инфляцияның «оңтайлы деңгейі» ұғымын емес, «рұқсат етілетін шекті деңгей» ұғымын қолдану орынды. Себебі әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан тиімді инфляция деңгейі бұдан да төмен болуы мүмкін және оны дәл анықтау қиын.

Қорытынды:

•  Ұзақ мерзімді тұрақты экономикалық өсу үшін инфляция төмен әрі тұрақты болуы тиіс.

•  Қазақстан үшін инфляцияның шекті деңгейі 6%-дан төмен болуы қажет.

•  Инфляцияның құбылмалылығы да экономикалық өсімге кері әсер етеді, сондықтан бағаларды тұрақтандыру – басым міндет.

•  Ұлттық банктің қазіргі инфляциялық таргеттеу саясаты – инвестиция тартуға және тұрақты өсімге жол ашатын дұрыс бағыт.

Бұл ұсыныстар Ұлттық банктің баға тұрақтылығын қамтамасыз ету мандаты аясында маңызды мәнге ие және экономиканың ұзақ мерзімді мүдделеріне сай келеді.

Әдебиеттерге шолу

Инфляция мен экономикалық өсім арасындағы байланысты зерттеген ғылыми еңбектер әлемде көптеп жүргізілген. Алайда бұл зерттеулердің нәтижелері біркелкі емес және оларды шартты түрде төрт топқа бөлуге болады:

•  Бірінші топтағы зерттеушілер инфляцияның экономикалық өсуге ешқандай әсері жоқ деген қорытындыға келген (мысалы, Cameron, Hum және Simpson, 1996; Dorrance, 1963; Sidrauski, 1967).

•  Екінші топ инфляция мен экономикалық өсу арасында оң байланыс бар деп есептейді (Mallik және Chowdhury, 2001; Shi, 1999; Tobin, 1965).

•  Үшінші топ инфляция экономикалық өсуге теріс әсер етеді деп көрсеткен (Andres және Hemando, 1997; De Gregorio, 1992; Stockman, 1981).

•  Төртінші топтағы ғалымдар бұл байланыс сызықтық емес, яғни нелинейлі сипатта деп тұжырымдаған.

Сонымен қатар, бірқатар зерттеулерде инфляцияның белгілі бір шекті деңгейі бар екені анықталған. Бұл шекке дейін инфляцияның экономикаға әсері оң немесе маңызсыз болуы мүмкін, бірақ осы мәннен жоғары көтерілгенде — әсері теріс сипатқа ие болады (Barro, 1996; Fischer, 1993; Sarel, 1996; Bick, 2010; Khan және Senhadji, 2000).

Төмендегі кестеде түрлі зерттеулер бойынша анықталған инфляцияның шекті деңгейлері келтірілген.

Кесте 1 – Инфляцияның шекті деңгейі, %

Жоғарыда аталған зерттеулерге сүйене отырып, инфляцияның экономикаға кері әсер ететін шектік деңгейі елдің даму деңгейіне және қарастырылған уақыт аралығына байланысты айтарлықтай өзгеріпотыратынын байқауға болады.

Мысалы, Aydın және әріптестері (2016) Орталық Азия елдері мен Әзербайжанға арналған зерттеуінде инфляцияның шекті деңгейін 7,97% деп тапқан.

Hayat және басқалар (2018) Пәкістандағы нақты экономикалық өсімді қамтамасыз ететін оңтайлы инфляция деңгейін анықтауға тырысқан. Олар 5% шекті мәнін көрсетіп қана қоймай, инфляция мен өсім арасындағы нелинейлі байланысты дәлелдеген. Бұл зерттеуде нақты экономикалық өсім ең жоғары мәнге 1–3% инфляция аралығында жететіні көрсетілген.

Осылайша, дамушы елдер үшін (оның ішінде Қазақстан үшін де) инфляцияның шекті деңгейі 6%-дан төменболуы керек. Ал дамыған елдерде — бұл мән 1–3% аралығында орналасқан.

Сонымен қатар, инфляцияны ұзақ мерзімде төмен әрі тұрақты деңгейде ұстап тұрудың жолдары да зерттелген. Бұл — инфляцияны таргеттеу саясатының тиімділігіне байланысты.

•  Ardakani және әріптестерінің (2018) айтуынша, инфляцияны таргеттеу индустриалды да, дамушы елдерде де фискалдық тәртіпті күшейтеді.

•  Jitmaneeroj және басқалар (2018) монетарлық саясаттағы ашықтық пен болжамдылықты арттыру арқылы инфляцияны төмен деңгейде ұстап тұруға болатынын көрсеткен.

•  Murakami және авторлар (2018) инфляциялық саясаттың тиімділігі халықтың сенім деңгейінебайланысты екенін атап өткен.

•  Montes және басқалар (2018) дамушы елдерде фискалдық саясаттың ашықтығы инфляция деңгейіне тікелей әсер ететінін айтқан. Ашықтығы жоғары елдерде инфляция мен оның құбылмалылығы төмен, ал халықтың күтулері тұрақты болады.

Қорытынды: инфляция мен экономикалық өсім арасындағы қатынас күрделі және елдің даму деңгейіне, саяси тұрақтылыққа, макроэкономикалық саясатқа тікелей байланысты. Төмен әрі болжамды инфляция деңгейін ұстану — ұзақ мерзімді тұрақты өсімнің маңызды шарты.

Қазақстан экономикасы үшін инфляцияның оңтайлы деңгейін бағалау

Қазақстан Республикасында тұрақты экономикалық өсімді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін инфляцияның оңтайлы деңгейі ел тәуелсіздігі жылдарындағы жылдық деректер негізінде бағаланды.

Инфляциямен қатар, модельге мұнай бағасы, инвестициялардың ЖІӨ-дегі үлесі, экономиканың ашықтығы және басқа да негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер қосылды. Себебі экономикалық өсімге әсер ететін фактор тек инфляция ғана емес.

Бұған қоса, көптеген халықаралық зерттеулер инфляция мен экономикалық өсім арасындағы байланыстың нелинейлі (сызықтық емес) сипатта болатынын көрсетеді. Бұл екі негізгі тұрғыда байқалады:

1. Әлем елдерінің инфляция деңгейі бойынша бөлінуі біркелкі емес, яғни асимметриялы. Осыны түзету үшін инфляция көрсеткішін белгілі бір математикалық жолмен түрлендіру қажет. Мысалы, Sarel (1996) инфляцияны логарифмдеу арқылы оның таралуын қалыпты (нормалды) үлгіге жақындатуды ұсынған. Ghosh және Phillips (1998) логарифмдік түрлендіру ең тиімді тәсіл екенін көрсеткен.

2. Төмен инфляция кезінде экономикалық өсіммен байланыс мүлде болмай немесе оң болуы мүмкін. Бірақ инфляция белгілі бір шектік деңгейден асып кетсе, бұл байланыс теріс сипатқа ие болады. Бұл тұжырымды алғаш Fischer (1993)дәлелдеген, ал кейінгі зерттеулер де оны қолдайды. Айырмашылық тек сол шекті деңгейдің нақты мөлшерінде.

Алайда инфляция логнормалды үлгіге жақын болғандықтан, оны жай ғана логарифмдеу қиындық тудырады — әсіресе инфляция нөлге жақындағанда немесе теріс болғанда (дефляция). Себебі логарифмдік функция мұндай мәндерге қолданылмайды.

Сол себепті нақты инфляция деректері 5–8% аралығындағы шекті мәндерге байланысты екі топқа бөлінді. Экономикалық өсімге инфляцияның әсерін бағалау үшін мынадай модель қолданылды:

GDP өсу қарқыны = f(макро факторлар, инфляция деңгейі, шекті мәнге қатысты өзгеріс)

Мұнда:

•  y – ЖІӨ өсімі,

•  x – негізгі макроэкономикалық айнымалылар (инвестиция, мұнай бағасы, ашықтық),

•  d – фиктивті айнымалы: егер инфляция шектен төмен болса – 0, жоғары болса – 1,

•  π – инфляция деңгейі,

•  β₁ – жоғары инфляция әсерінің коэффициенті,

•  β₂ – төмен инфляция үшін коэффициент.

Егер жоғары инфляцияның коэффициенті (β₁) теріс әрі мағыналы болса, ал төмен инфляцияның коэффициенті (β₂) маңызсыз болса – бұл инфляция тек белгілі бір шектен асқанда ғана ЖІӨ өсімін тежейтінін білдіреді.

Мұндағы қиындық – нақты шекті деңгей алдын ала белгісіз, сондықтан зерттеуде 6–8% аралығындағы мәндер біртіндеп тексерілді. Есептеулер 1995–2024 жылдардағы нақты деректер негізінде жүргізілді. Шекті деңгейлерге қатысты модельдің дәлдігін бағалау үшін Вальд статистикасы қолданылды.

Нәтиже:

•  Инфляция 6%-дан жоғары болған жағдайда оның ЖІӨ өсіміне теріс әрі статистикалық тұрғыдан мағыналы әсері бар екені анықталды.

•  6%-дан төмен инфляция ЖІӨ өсіміне елеулі әсер етпейді, яғни экономикалық өсімді тежеуші фактор емес.

•  Модельге енгізілген бақылаушы айнымалылар (инвестиция, ашықтық, мұнай бағасы) экономикалық теорияға сәйкес, мағыналы әсер көрсетті.

Қорытынды: Қазақстан үшін инфляцияның шекті мәні – 6%. Осы деңгейден жоғары инфляция – экономикалық өсімге кедергі келтіреді. Ал төмен инфляция – өсім қарқынына елеулі ықпал етпейді.