Қазақстан өнеркәсіптік саясатындағы KPI маңызы

Қазақстандағы өнеркәсіптік саясат баяғыдан бері «белсенді өмір сүріп» келеді. Стратегия жаңарады. Бағдарлама қайта іске қосылады. Презентация жылтырағы артады. Есептегі цифр өседі. Бірақ осы динамиканың ішінде бір басты сұрақ көбіне дауыстап айтылмайды. Нәтиже қалай өлшенеді? Ақша игеру емес. Нысан ашу емес. Меморандум саны емес. Нақты экономикалық әсер: өнімділік, экспорт, технологиялық жылжу, жеке инвестиция, салықтық қайтарым. Осы сұраққа жауап жоқ жерде өнеркәсіптік саясат туралы дау тез арада әдемі слайд таласына айналады.

Соңғы жылдардың негізгі тренді қарапайым. Әлемде мемлекеттер қайтадан белсенді индустриялық саясатқа оралып жатыр. Себеп көп: геосаясат, жеткізу тізбегінің үзілуі, технология үшін бәсеке, өндіріс пен жұмыс орнын жоғалтып алудан қорқу. Қытай осы тәсілдің ең көзге түсетін мысалы болды: ауқымды, қатаң, ал нәтижесі біркелкі емес. Қазақстан үшін маңыздысы — дәл осы біркелкі еместік. Өйткені ол бір қарапайым нәрсені көрсетеді. Өнеркәсіптік саясат бір секторда өсім беріп, басқа секторда күйреу беруі мүмкін. Мұнда шешуші нәрсе ұран да емес, ақша көлемі де емес. Шешуші нәрсе — дизайн және нәтижені өлшеу.

Қытай ондаған жыл бойы әлемдік өндірістегі үлесін өсірді. Кей салаларда бұл үстемдікке әкелді: кеме жасау, электромобиль, күн панельдері. Ал басқа салаларда созылмалы проблемалар туды: артық қуат, инвестицияның қайтарымы төмен, миллиардтаған қолдауға қарамастан технологиялық деңгейге шықпайтын жобалар. Тереңірек қараса, бір деталь ашылады. Өндіріс көлемінің өсуі әрдайым тиімділіктің өсуі емес. Өнімділік емес. Инновация емес. Бизнестің тұрақтылығы емес.

Міне, осы жерде Қазақстан аса сақ болуы керек. Бізде өнеркәсіптік саясат жиі бинарлы логикамен бағаланады: іске қосты ма, жоқ па. Бюджетті игерді ме, жоқ па. Жоспар орындалды ма, жоқ па. Бұл есеп үшін ыңғайлы. Бірақ нақты экономиканы ұстай алмайды. Зауыт істеп тұруы мүмкін. Адам жұмыс істеп жүруі мүмкін. Өндіріс көлемі де өсуі мүмкін. Бірақ өнімділік тұрып қалады, экспорт жоқ, жеке капитал келмейді, технологиялық деңгей өзгермейді. Сонда саясат өз бетінше өмір сүре бастайды: формалды түрде «сәтті», экономикалық тұрғыда бос.

Негізгі түйіндердің бірі — көрсеткіш таңдау. Мемлекет бір салаға ставка жасағанда әдетте бірден бірнеше мақсат айтады: өндіріс өсімі, импортты алмастыру, экспорт, технология, жұмыспен қамту. Бұл мақсаттар жиі бір-бірімен тартысады. Субсидия мен жеңілдік арқылы өндірісті тез өсіруге болады. Бірақ тиімділікке ынтаны өлтіруге де болады. Жұмысты сақтауға болады, бірақ төмен өнімділікті бекітіп қоюға болады. Сатуды өсіруге болады, бірақ пайда шықпауы мүмкін. Қытайда мұны көптеген қолдау алған секторлар көрсетті: айналым өсті, зерттеуге шығын артты, бірақ патент белсенділігі өспеді, қаржылық сапа жақсармады, еңбек өнімділігі көтерілмеді.

Қазақстанға керек принцип қарапайым. Бір ғана көрсеткіш ештеңе айтпайды. Өнімділік өспей өндіріс өссе — бұл қауіпті сигнал. Қосылған құн өспей экспорт өссе — бұл да. НИОКР шығыны өсіп, бірақ өнім мен табыс шықпаса — тағы бір қызыл жалау. Өнеркәсіптік саясаттың KPI-контуры көпөлшемді және қатаң болуы керек. Бір параметрмен «сәтті» деп танылып, басқа параметрмен толық құлаған жобаның «жеңімпаз» болып жүруіне жол бермеуі керек.

Тағы бір сабақ — орталық пен өңір мақсаттарының айырмасы. Қытайда орталық стратегиялық мақсат қойды: технологиялық лидерлік, жаһандық нарық. Өңірлер қарапайым нәрсеге қарады: жұмыс орны, өңірлік өнім, бүгінгі салық базасы. Сол себепті бір бағдарлама әр жерде әртүрлі іске асты. Бір жерде бәсеке мен тиімділік күшейді. Бір жерде жай ғана қуат көбейді. Соңы — теңгерімсіздік, артық инвестиция, рентабельділіктің құлдырауы, нарыққа қысым.

Қазақстанда бұл одан да өткір. Өңірге — іске қосылған объект, лента, есеп керек. Орталыққа — стратегия орындалды деген белгі керек. Сосын KPI мағынаға емес, формаға бейімделеді. Егер бағалау жүйесінде өнімділік, экспорттық түсім, жеңілдіксіз салық қайтарымы, мемлекет қаржысының жанындағы жеке инвестициясияқты көрсеткіштер болмаса, нәтиже алдын ала белгілі: жобалар есепке жұмыс істей бастайды.

Қытай тәжірибесі тағы бір маңызды нәрсені көрсетеді. Мемлекеттік қолдау нарықты күшейткен жерде жақсырақ жұмыс істейді. Нақтырақ айтқанда, сұраныс, инфрақұрылым, стандарт арқылы жүрсе — нәтиже тұрақтырақ. Ал өндірісті тікелей субсидиялауға сүйенсе — әсер жиі қысқа мерзімдік болады. Ақша ағып тұрғанда компания өседі. Ақша азайғанда шындық келеді: бәсеке, артық ұсыныс, маржаның түсуі.

Қазақстан үшін демек, KPI-контур тек мемлекеттік қолдау көлемін емес, жеке сектордың мінез-құлқын да өлшеуі керек. Сала мемлекет ақшасымен ғана тірі ме — көрінуі тиіс. Жанында жеке инвестиция пайда бола ма — көрінуі тиіс. Экспорт әкімшілік шараға сүйене ме — көрінуі тиіс. Салық қайтарымы төмен бе — көрінуі тиіс. Мұның бәрі өлшенеді. Мәселе — өлшегіміз келе ме, келмей ме.

Инновация — бөлек тақырып. Қытайда зерттеуге шығын көп айтылды, цифр өсті. Бірақ терең қарағанда, шығын өсімі әрдайым технологиялық нәтиже бермеді: патент өспеді, өнім нарыққа шықпады, өнімділік өзгермеді. KPI-контур үшін қағида қатал: нәтижесіз инновация — бұл процесс. Мақсат емес. Егер бағалау жүйесі процесті нәтижеден ажырата алмаса, ақша құмға сіңеді.

Қазақстанға бұл тұзаққа түспеу өте маңызды. Технологияға ставка жасасақ, міндетті түрде нарыққа шығудың қатаң көрсеткіштері болуы керек: экспорт, жаңа өнімнен түскен табыс, жеке тапсырыстың үлесі. Онсыз инновациялық саясат витринаға айналады.

Мемлекеттік компаниялар туралы да. Қытайда олар жиі көбірек қолдау алды, көбірек жеңілдік алды, арзан қаржыға көбірек қол жеткізді. Бірақ кей салаларда тиімділік бойынша жекеден қалып қойды. Нәтиже қосарланған болды: масштаб тез өсті, ал сектордың жалпы өнімділігі төмендеді. KPI-контур мұны көруі керек. Меншік түрі бойынша емес, нәтиже бойынша.

Қазақстан үшін бұл сезімтал. Мемлекеттік және квазимемлекеттік құрылымдар өнеркәсіптік саясатта үлкен рөл ойнайды. KPI жоқ болса — олар якорь болуы мүмкін. KPI бар болса — драйвер болуы мүмкін. Айырмашылық — өлшеу жүйесінде.

Бағалау горизонты да маңызды. Қытай тәжірибесі көрсетеді: қолдаудың алғашқы жылдары дерлік кез келген жоба «сәтті» көрінеді. Өсу бар, іске қосу бар, инвестиция бар. Мәселе кейін шығады: нарық қаныққанда, субсидия қысқарғанда, «таяқсыз» бәсекелесу керек болғанда. KPI-контур бірінші жылға емес, үшінші, бесінші, жетінші жылға қарауы керек. Және қажет болса, мемлекеттің жобадан шығуын да тіркеуге дайын болуы керек.

Қазақстанда бұл сирек. Жоба не «сәтті» деп жарияланып, мәңгі жүреді, не үнсіз қатып қалады, жария талдау болмайды. KPI-контур осы логиканы өзгертеді. Ол өнеркәсіптік саясатты бастамалар жиынтығынан басқарылатын портфельге айналдырады.

KPI-дың ең жағымсыз жағы бар: ол иллюзияны алып тастайды. Қателікті көрінетін етеді. Жалпы сөздің артына тығылуға мүмкіндік бермейді. Сол үшін оған қарсыласу болады. Бірақ онсыз өнеркәсіптік саясат презентация дауына айналады: кімнің слайды жарқырақ, кімдікі оптимист, кімдікі цифры ірі.

Қытай тәжірибесінің құны — оны көшіруде емес. Ол қателіктің бағасын көрсетеді. Баға тек ақшамен өлшенбейді. Ол жоғалған уақытпен, жоғалған мүмкіндіктермен, бизнес сенімінің жоғалуымен өлшенеді. Қазақстанда өнеркәсіптік саясат қайтадан фокуста тұр. Бұл — қарапайым сұрақ қоюға жақсы сәт: қай цифр бойынша саясат жұмыс істеді дейміз және жұмыс істемесе, оны мойындауға дайынбыз ба?

KPI жоқ өнеркәсіптік саясат — сенім. KPI бар өнеркәсіптік саясат — басқару. Осы екеуінің арасындағы таңдау тек бағдарламаның тиімділігін емес, жалпы экономикалық басқарудың сапасын анықтайды.