Қарағанды облысы – Қазақстанның өндірістік жүрегі, көмір мен металлургия салаларының орталығы. Бұл аймақ ел экономикасында маңызды рөл атқарады, бірақ мемлекеттік қолдауға тәуелділігі мен халықтың теңсіз орналасуы үлкен мәселелер тудырады.
Урбанизация: халық бір жерде шоғырланғанымен, даму тең емес
Облыс халқы 1,13 млн адамды құрайды, оның 81,6%-зы қалаларда тұрады. Урбанизация жоғары болғанымен, даму барлық аймақтарда бірдей емес.
Халқы ең көп орналасқан 5 аудан:
• Қарағанды – 520 670 адам
• Теміртау – 177 307 адам
• Балқаш – 77 488 адам
• Абай ауданы – 58 751 адам
• Шахтинск – 58 210 адам
Халқы ең аз 5 аудан:
• Приозерск – 11 151 адам
• Актогай ауданы – 15 911 адам
• Нұра ауданы – 21 942 адам
• Осакаров ауданы – 29 806 адам
• Қарқаралы ауданы – 30 337 адам
Қала тұрғындары мен ауыл тұрғындарының саны арасындағы үлкен айырмашылық экономикалық теңсіздікке әкеледі. Инвестициялар негізінен қалаларға бағытталып, ауылдық аудандар артта қалып отыр.

Табыс: үлкен өндіріс аймағы болса да, бюджетке тәуелді
Облыстың жалпы табысы 782,5 млрд теңге, бірақ 51,5%-ы мемлекеттік трансферттерге тәуелді. Қазақстандағы өндіріс орталығы үшін бұл жағдай алаңдатарлық.
Кірісі ең жоғары 5 аудан:
• Қарағанды – 111,3 млрд теңге
• Теміртау – 36,7 млрд теңге
• Балқаш – 13,5 млрд теңге
• Шет ауданы – 9,3 млрд теңге
• Бұқар Жырау ауданы – 7,9 млрд теңге
Кірісі ең төмен 5 аудан:
• Приозерск – 0,98 млрд теңге
• Нұра ауданы – 2,8 млрд теңге
• Осакаров ауданы – 3,3 млрд теңге
• Шахтинск – 3,7 млрд теңге
• Актогай ауданы – 4,4 млрд теңге
Өндіріс орталықтары саналатын Теміртау мен Балқаш аудандары да мемлекеттік қолдаусыз тұрақты дамуға қабілетсіз.

Салық: бизнестен түсетін табыс аз, негізгі жүктеме халықтың мойнында
Облыстың салықтық түсімдері 347,5 млрд теңгені құрайды. Оның негізгі бөліктері:
• Жеке табыс салығы (ИПН) – 37,6%
• Әлеуметтік төлемдер – 24,6%
• Корпоративтік табыс салығы – 18,8%
Яғни, салықтың негізгі бөлігін халық төлейді, ал ірі өндірістік кәсіпорындар салықтық жеңілдіктерді пайдаланып отыр.
Бір адамға шаққандағы салық бойынша үздік 5 аудан:
• Шет ауданы – 239 мың теңге
• Актогай ауданы – 234 мың теңге
• Қарағанды – 207 мың теңге
• Теміртау – 204 мың теңге
• Балқаш – 159 мың теңге
Бір адамға шаққандағы салық ең төмен 5 аудан:
• Сарань – 23 мың теңге
• Шахтинск – 60 мың теңге
• Приозерск – 77 мың теңге
• Абай ауданы – 87 мың теңге
• Нұра ауданы – 100 мың теңге
Бұл көрсеткіштер халыққа үлкен салықтық ауыртпалық түсіп жатқанын көрсетеді, ал ірі өндірістік кәсіпорындардың үлесі аз.

Мемлекеттік қызметтер: денсаулық сақтау екінші орында
Облыстың жалпы бюджеті 795,6 млрд теңге, бірақ 35,7%-ы білімге бөлінеді, ал денсаулық сақтау саласына небәрі 2,9% кетеді. Өндіріс аймағы үшін бұл аса қауіпті жағдай.
Мемлекеттік қызметтерге ең көп қаржы бөлінген 5 аудан:
• Қарағанды – 6,75 млрд теңге
• Теміртау – 2,98 млрд теңге
• Бұқар Жырау ауданы – 2,78 млрд теңге
• Шет ауданы – 2,75 млрд теңге
• Осакаров ауданы – 2,43 млрд теңге
Мемлекеттік қызметтерге ең аз қаржы бөлінген 5 аудан:
• Приозерск – 0,63 млрд теңге
• Сарань – 0,9 млрд теңге
• Шахтинск – 1,1 млрд теңге
• Актогай ауданы – 1,4 млрд теңге
• Абай ауданы – 1,46 млрд теңге
Әлеуметтік қызметтерге бөлінген қаржы бойынша үздік 5 аудан:
• Қарағанды – 12,1 млрд теңге
• Теміртау – 2,79 млрд теңге
• Балқаш – 1,28 млрд теңге
• Абай ауданы – 1,23 млрд теңге
• Шахтинск – 0,97 млрд теңге
Әлеуметтік қызметтерге бөлінген қаржы бойынша ең төмен 5 аудан:
• Приозерск – 0,22 млрд теңге
• Актогай ауданы – 0,33 млрд теңге
• Нұра ауданы – 0,41 млрд теңге
• Шет ауданы – 0,57 млрд теңге
• Осакаров ауданы – 0,59 млрд теңге
Егер даму стратегиясы өзгермесе, Қарағанды облысы «шаңды индустрия» аймағы болып қала береді, ал экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізу қиын болады.
Дайындаған: Руслан Сұлтанов, экономист, арнайы www.economyKZ.org үшін


