EC[ON]OMY

Қарағанды облысының экономикалық проблемалары

Қарағанды облысы – Қазақстанның өндірістік жүрегі, көмір мен металлургия салаларының орталығы. Бұл аймақ ел экономикасында маңызды рөл атқарады, бірақ мемлекеттік қолдауға тәуелділігі мен халықтың теңсіз орналасуы үлкен мәселелер тудырады.

Урбанизация: халық бір жерде шоғырланғанымен, даму тең емес

Облыс халқы 1,13 млн адамды құрайды, оның 81,6%-зы қалаларда тұрады. Урбанизация жоғары болғанымен, даму барлық аймақтарда бірдей емес.

Халқы ең көп орналасқан 5 аудан:

• Қарағанды – 520 670 адам

• Теміртау – 177 307 адам

• Балқаш – 77 488 адам

• Абай ауданы – 58 751 адам

• Шахтинск – 58 210 адам

Халқы ең аз 5 аудан:

• Приозерск – 11 151 адам

• Актогай ауданы – 15 911 адам

• Нұра ауданы – 21 942 адам

• Осакаров ауданы – 29 806 адам

• Қарқаралы ауданы – 30 337 адам

Қала тұрғындары мен ауыл тұрғындарының саны арасындағы үлкен айырмашылық экономикалық теңсіздікке әкеледі. Инвестициялар негізінен қалаларға бағытталып, ауылдық аудандар артта қалып отыр.

Табыс: үлкен өндіріс аймағы болса да, бюджетке тәуелді

Облыстың жалпы табысы 782,5 млрд теңге, бірақ 51,5%-ы мемлекеттік трансферттерге тәуелді. Қазақстандағы өндіріс орталығы үшін бұл жағдай алаңдатарлық.

Кірісі ең жоғары 5 аудан:

• Қарағанды – 111,3 млрд теңге

• Теміртау – 36,7 млрд теңге

• Балқаш – 13,5 млрд теңге

• Шет ауданы – 9,3 млрд теңге

• Бұқар Жырау ауданы – 7,9 млрд теңге

Кірісі ең төмен 5 аудан:

• Приозерск – 0,98 млрд теңге

• Нұра ауданы – 2,8 млрд теңге

• Осакаров ауданы – 3,3 млрд теңге

• Шахтинск – 3,7 млрд теңге

• Актогай ауданы – 4,4 млрд теңге

Өндіріс орталықтары саналатын Теміртау мен Балқаш аудандары да мемлекеттік қолдаусыз тұрақты дамуға қабілетсіз.

Салық: бизнестен түсетін табыс аз, негізгі жүктеме халықтың мойнында

Облыстың салықтық түсімдері 347,5 млрд теңгені құрайды. Оның негізгі бөліктері:

• Жеке табыс салығы (ИПН) – 37,6%

• Әлеуметтік төлемдер – 24,6%

• Корпоративтік табыс салығы – 18,8%

Яғни, салықтың негізгі бөлігін халық төлейді, ал ірі өндірістік кәсіпорындар салықтық жеңілдіктерді пайдаланып отыр.

Бір адамға шаққандағы салық бойынша үздік 5 аудан:

• Шет ауданы – 239 мың теңге

• Актогай ауданы – 234 мың теңге

• Қарағанды – 207 мың теңге

• Теміртау – 204 мың теңге

• Балқаш – 159 мың теңге

Бір адамға шаққандағы салық ең төмен 5 аудан:

• Сарань – 23 мың теңге

• Шахтинск – 60 мың теңге

• Приозерск – 77 мың теңге

• Абай ауданы – 87 мың теңге

• Нұра ауданы – 100 мың теңге

Бұл көрсеткіштер халыққа үлкен салықтық ауыртпалық түсіп жатқанын көрсетеді, ал ірі өндірістік кәсіпорындардың үлесі аз.

Мемлекеттік қызметтер: денсаулық сақтау екінші орында

Облыстың жалпы бюджеті 795,6 млрд теңге, бірақ 35,7%-ы білімге бөлінеді, ал денсаулық сақтау саласына небәрі 2,9% кетеді. Өндіріс аймағы үшін бұл аса қауіпті жағдай.

Мемлекеттік қызметтерге ең көп қаржы бөлінген 5 аудан:

• Қарағанды – 6,75 млрд теңге

• Теміртау – 2,98 млрд теңге

• Бұқар Жырау ауданы – 2,78 млрд теңге

• Шет ауданы – 2,75 млрд теңге

• Осакаров ауданы – 2,43 млрд теңге

Мемлекеттік қызметтерге ең аз қаржы бөлінген 5 аудан:

• Приозерск – 0,63 млрд теңге

• Сарань – 0,9 млрд теңге

• Шахтинск – 1,1 млрд теңге

• Актогай ауданы – 1,4 млрд теңге

• Абай ауданы – 1,46 млрд теңге

Әлеуметтік қызметтерге бөлінген қаржы бойынша үздік 5 аудан:

• Қарағанды – 12,1 млрд теңге

• Теміртау – 2,79 млрд теңге

• Балқаш – 1,28 млрд теңге

• Абай ауданы – 1,23 млрд теңге

• Шахтинск – 0,97 млрд теңге

Әлеуметтік қызметтерге бөлінген қаржы бойынша ең төмен 5 аудан:

• Приозерск – 0,22 млрд теңге

• Актогай ауданы – 0,33 млрд теңге

• Нұра ауданы – 0,41 млрд теңге

• Шет ауданы – 0,57 млрд теңге

• Осакаров ауданы – 0,59 млрд теңге

Егер даму стратегиясы өзгермесе, Қарағанды облысы «шаңды индустрия» аймағы болып қала береді, ал экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізу қиын болады.

 

Дайындаған: Руслан Сұлтанов, экономист, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top