Тарих көрсеткендей, стандарттар мен шаблондар тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз еткенмен, нағыз прогрестің қозғаушы күші – қалыптан тыс ойлау. Үлкен серпілістер алдымен «басқаша ойлауға» батылы жеткен адамдардың санасында туады. Ал қол жеткізілген нәтижені сақтауға қажет рутиналық рәсімдер мен қатал ережелер кейде шығармашылық әлеуетті тұншықтырып жібереді.
Қалыптан тыс ойлаудың маңызы
Қалыптан тыс ойлау – бұл мәселені жаңа қырынан көру, үйреншікті тәсілдер мен дайын үлгілерден саналы түрде бас тарту қабілеті. Психологияда мұны дивергентті ойлау деп атайды. Ол бір ғана «дұрыс» жауапты іздейтін конвергентті ойлаудан өзгеше, өйткені бірнеше идея мен балама шешім ұсынады.
Зерттеулер дивергентті ойлаудың креативтілік пен инновациямен тікелей байланысты екенін көрсетеді. Мысалы, 1950-жылдары психолог Джой Пол Гилфорд креативтілікті зерттеудің негізін қалап, дивергентті ойлауы жоғары адамдар стандарттан тыс тапсырмаларды жақсырақ шешетінін дәлелдеді.
Қалыптан тыс ойлаудан туатын креативтілік тек ғылым мен технологияны ғана емес, әлеуметтік және экономикалық өзгерістерді де алға жылжытады. Мысалы, 2016 жылғы зерттеулер инновацияға инвестиция салатын және шығармашылық мәдениетті қолдайтын компаниялар орташа деңгейден жоғары қаржылық нәтижеге жиі жететінін көрсетті.
Тарихтағы қалыптан тыс ойлаудың мысалдары
1. Никола Тесла және айнымалы ток
XIX ғасырдың соңында Томас Эдисон тұрақты токты негізгі стандарт ретінде ұсынғанда, Никола Тесла айнымалы токтың артықшылықтарын дәлелдеуге тырысты. Ол кезде бұл идеялар радикал әрі қалыптасқан көзқарасқа қарсы болып көрінді. Бірақ дәл осы табандылықтың арқасында айнымалы ток қазіргі энергетиканың негізіне айналды. Тесла басқалар шектеу көрген жерде мүмкіндік көре білді.
2. Мария Кюри
Ғылыми ортадағы күмәнге қарамастан, Мария Кюри радиоактивтілікті зерттеуге жылдарын арнады. Ол полоний мен радий элементтерін ашты. Дәстүрлі ғылыми догмаларға қарсы шығуы мен шектеулі ресурстар жағдайында жұмыс істеуі физика мен медицинада үлкен серпіліс әкелді, соның ішінде қатерлі ісікті емдеуде сәулені қолдану пайда болды.
3. Стив Джобс және Apple дизайны
Стив Джобс технологияға көзқарасты түбегейлі өзгертті. Бәсекелестер техникалық сипаттамаларға мән бергенде, ол дизайн мен қолдану ыңғайлылығын алдыңғы орынға қойды. Нәтижесінде iPhone сияқты өнімдер дүниеге келіп, бүкіл технология нарығын өзгертті. Бұл – қалыптан тыс ойлау тұтас салаларды қалай өзгерте алатынының айқын дәлелі.
Ғылыми және психологиялық дәлелдер
Психологиялық зерттеулер қалыптан тыс ойлау туа біткен қасиет қана емес, дамытуға болатын дағды екенін көрсетеді. Когнитивті психологияда креативтілік еркін тәжірибе жасауға мүмкіндік бар, қатаң шектеулер аз ортада жақсы дамиды деп есептеледі.
2018 жылы жүргізілген тәжірибелерде қызметкерлерге еркін шығармашылыққа уақыт берілгенде, жаңа идеялар саны шамамен 30%-ға артқаны байқалды.
Нейробиология саласындағы зерттеулер де (мысалы, Нэнси Андреасеннің еңбектері) креативті адамдардың миында бір-біріне байланыссыз көрінетін ойларды байланыстыра алу қабілеті жоғары екенін көрсетеді.
Сонымен қатар, шаблондар мен тәртіптің де өз орны бар. Психолог Михай Чиксентмихайи «ағыс» (flow) тұжырымдамасында құрылымды жұмыс адамның зейінін шоғырландырып, рутиналық міндеттерде жоғары нәтижеге жеткізетінін айтады. Бірақ шаблондар шығармашылыққа тосқауыл болғанда мәселе туындайды. Мысалы, артық бюрократия мен шамадан тыс стандарттау қызметкерлердің мотивациясын төмендетіп, жаңа идея ұсынуға деген ынтасын азайтады.
Рутина мен еркіндік арасындағы тепе-теңдік
Рутиналық рәсімдер мен шаблондар тұрақтылықты, тәртіпті және ауқымдауды қамтамасыз етеді. Олар өндіріс, мемлекеттік басқару, білім беру сияқты салаларда қажет. Алайда бұл шеңбер тым қатал болғанда, жаңа идея ұсынатын адамдарды тежей бастайды.
Алтын орта – рутина мен шығармашылық бір-біріне кедергі келтірмейтін жүйе құру. Мұндай жүйе тұрақтылықты сақтай отырып, инновацияға орын қалдыруы керек. Мысалы, кейбір компаниялар қызметкерлерге жұмыс уақытының бір бөлігін өз жобаларына арнауға мүмкіндік береді. Мемлекеттік деңгейде бұл стартаптарды қолдау, зерттеушілерге грант беру, икемді білім беру бағдарламалары арқылы жүзеге асуы мүмкін.
Қалыптан тыс ойлауды тұншықтыратын мәселелер
1. Стандартты тесттерге негізделген білім беру жүйесі балалардың креативтілігін төмендетеді.
2. Қатаң регламенттер мен иерархиялар қызметкерлердің жаңа идея ұсынуын шектейді.
3. Қателікті айыптайтын мәдениет эксперимент жасауға кедергі болады.
4. Ерте кезеңдегі инновациялық жобалар жеткілікті қолдау таппай жатады.
Мемлекеттік деңгейдегі ұсыныстар
1. Білім беруді реформалау – креативтілік пен сын тұрғысынан ойлауға басымдық беру, жобалық оқытуды енгізу.
2. Инноваторларға гранттар – ғалымдар мен стартаптарға, әсіресе жасыл технология, медицина, цифрландыру саласында қолдау көрсету.
3. Экспериментке арналған “песочницалар” – мемлекеттік ұйымдарда да шығармашылық жобаларға уақыт бөлу.
4. Бюрократияны азайту – патент, қаржыландыру, жобаны іске асыру рәсімдерін жеңілдету.
5. Инновациялық инфрақұрылым – технопарктер, инкубаторлар, коворкингтерді өңірлерде де дамыту.
6. Пәнаралық тәсіл – түрлі сала мамандарын біріктіретін конкурстар мен хакатондарды қолдау.
7. Педагогтар мен менеджерлерді оқыту – креативтілікті қолдау бойынша тренингтер өткізу.
Осы шаралар тиімді іске асса, Қазақстан азаматтарының шығармашылық әлеуеті ашылып, елдің тұрақты дамуы мен жаһандық бәсекеге қабілеттілігі арта түседі.
Қалыптан тыс ойлауды тексеруге арналған тапсырма
Төмендегі логикалық тапсырманы шешіп көріңіз. Бұл үшін математика білу міндетті емес:
Соңғы теңдеуді шешіп, түсіндірмесін беріңіз:
1 + 11 = 2
2 + 22 = 4
4 + 33 = ?
Дәулет Жамбайбеков, тәуелсіз сарапшы, арнайы үшін www.economyKZ.org
