Популизм: экономикалық құлдырау мен шешімдер

Экономикалық популизм әрдайым бірдей басталады. Жылдам өсім уәде етіледі. Жалақыны көтеру. Тұтынуды арттыру. Әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру. Нарықтың рөлін әлсірету. Мемлекеттің ықпалын күшейту. Мұның бәрі бұрынғы «қатаң тұрақтандыру саясатына» балама ретінде ұсынылады.

Бірақ тарих көрсеткендей, мұндай бағдарламалардың соңы да бірдей болады. Өсім қысқа мерзімді болып шығады. Инфляция бақылаудан шығады. Валюталық шектеулер күшейеді. Нақты табыстар төмендейді. Ең бастысы — табыстың құлдырауы реформалар басталғанға дейінгі деңгейден де төмен түседі.

1970-жылдардың басындағы Чили мен 1980-жылдардың екінші жартысындағы Перу тәжірибесі бұл құбылыстың саяси емес, макроэкономикалық заңдылық екенін дәлелдейді. Елдер әртүрлі. Көшбасшылар әртүрлі. Идеология әртүрлі. Бірақ нәтиже бір.

Негізгі қорытынды қарапайым. Экономикалық шектеулерді жарлықпен жою мүмкін емес. Оларды тек уақытша кейінге қалдыруға болады. Ал түзету неғұрлым кеш жасалса, оның бағасы соғұрлым қымбат болады.

Популистік модель көбіне қатаң экономикалық түзетуден кейін пайда болады. Экономика баяу өседі немесе мүлде тоқырайды. Нақты табыстар азаяды. Жұмыссыздық өседі. Теңсіздік жоғары деңгейде қалады. Сонымен қатар бюджет пен төлем балансы сырттай жақсарғандай көрінеді. Дәл осы жағдай «маневр жасауға мүмкіндік бар» деген сезім туғызады.

Осы сәтте саясат күрт өзгеруі керек деген ой қалыптасады. Егер экономикада бос қуаттар болса — өндірісті тез арттыруға болады. Егер жұмыссыздық жоғары болса — өсім инфляциясыз болады. Егер кәсіпорындардың пайдасы жоғары болса — оны баға арқылы шектеуге болады. Егер валюта тапшылығы болса — импортты әкімшілік жолмен басқаруға болады.

Осылайша популистік бағдарламаның негізі қаланады. Оның өзегі — қайта бөлу. Нақты жалақы күрт өседі. Мемлекеттік шығыстар ұлғаяды. Бағалар қатаң бақылауға алынады. Девальвация әлеуметтік тұрғыдан зиянды деп жарияланады. Бюджет тапшылығы қауіпті емес деп есептеледі. Ақша эмиссиясы шығындарды қаржыландырудың негізгі құралына айналады.

Алғашқы кезеңде бұл саясат табысты болып көрінеді. Өндіріс өседі. Тұтыну одан да жылдам өседі. Жұмыссыздық азаяды. Нақты табыстар артады. Инфляция сырттай бақылауда сияқты әсер қалдырады. Билікке қолдау күшейеді.

Бұл әсердің себебі түсінікті. Ел жинақталған резервтерді пайдаланады. Қоймалардағы қорлар жұмсалады. Импорт ішкі тапшылықты жабады. Валюталық қысым резервтер немесе сыртқы төлемдерді кейінге қалдыру арқылы уақытша азаяды.

Алайда бұл өсім инвестицияға сүйенбейді. Керісінше, инвестициялық белсенділік төмендей бастайды. Жеке сектор бағаны бақылау, белгісіздік және меншікті жоғалту қаупімен бетпе-бет келеді. Өнімділік төмендейді. Мемлекеттік сектор кеңейеді, бірақ көбіне шығынмен жұмыс істейді.

Екінші кезеңде шектеулер айқын сезіледі. Валюта азаяды. Импортты шектеуге тура келеді. Тауар тапшылығы күшейеді. Көлеңкелі нарық қалыптасады. Инфляция ресми көрсеткіштерден асып түседі.

Мемлекет бақылауды күшейтеді. Жаңа шектеулер енгізіледі. Субсидиялар көбейеді. Бюджет тапшылығы ұлғаяды. Ақша басу жылдамдайды.

Бұл кезеңдегі тұрақтандыру әрекеттері әдетте жартылай жасалады. Валюталық бағамды түзетуге билік батпайды. Шығындарды қысқарту саяси тұрғыдан қауіпті саналады. Жалақы индексациясы жалғаса береді. Теңгерімсіздік тереңдей түседі.

Үшінші кезең — ашық дағдарыс. Инфляция шектен тыс жылдамдайды. Валюталық нарық көлеңкеге кетеді. Салық базасы құлдырайды. Бюджет кірістері азаяды. Мемлекет өзін негізінен эмиссия арқылы қаржыландырады.

Нақты жалақы күрт төмендейді. Өндіріс қысқарады. Инвестициялар тоқтайды. Капитал елден кетеді. Саяси жүйе тұрақтылығын жоғалтады.

Соңғы кезең әдетте бірдей. Қатаң тұрақтандыру басталады. Бағалар босатылады. Валюта бағамы түзетіледі. Бюджет қатаң үнемдеуге көшеді. Нәтижесінде халықтың нақты табысы реформалар басталғанға дейінгі деңгейден де төмен түседі. Қалпына келу ұзақ жылдарға созылады.

Чили бұл циклді өте айқын көрсетті. 1970-жылдардың басында елде өсім баяу болды, бірақ валюталық резервтер жеткілікті еді. Экономикалық бағдарлама табысты қайта бөлуге және мемлекеттің үлесін кеңейтуге сүйенді.

1971 жылы нәтиже әсерлі болды. ЖІӨ 7,7% өсті. Орташа нақты жалақы 17% артты. Тұтыну 13,2% ұлғайды. Жұмыссыздық 4%-дан төмен түсті.

Еңбектің ЖІӨ-дегі үлесі бір жылда 52,3%-дан 61,7%-ғадейін өсті. Бірақ бұл табыстың бағасы болды. Бюджет тапшылығы 2,7%-дан 10,7% ЖІӨ-ге дейін ұлғайды. Ақша массасының өсімі 100%-дан асты. Мемлекеттік секторға берілген несие 300%-ға жуық өсті.

Импорт шамамен 40% артты. Ал валюталық резервтер 320 млн доллардан 129 млн долларға дейін қысқарды.

1972 жылы инфляция 216,7%-ға жетті. Экономика өсуден құлдырауға өтті. Валюталық резервтер 95 млн долларғадейін азайды. Көлеңкелі валюта нарығындағы айырма 900%-ға жуықтады.

1973 жылы жағдай толық бақылаудан шықты. Инфляция 600%-дан асты. Нақты жалақы 1970 жылғы деңгейдің 70%-ына дейін төмендеді. Бюджет тапшылығы 24,7% ЖІӨ-гежетті.

Перу де осы жолды он жыл кейін қайталады. 1980–1985 жылдары жан басына шаққандағы нақты ЖІӨ жылына орта есеппен 4,2%-ға төмендеді. Инфляция 100%-дан асты.

Теңсіздік өте жоғары болды. Халықтың 1%-ы жалпы табыстың жартысына жуығын алды. Бұл қайта бөлуді күшейтуге негізгі дәлел ретінде қолданылды.

1986 жылы экономика 9,5%, 1987 жылы 6,9% өсті. Нақты жалақы екі жылда 52%-ға артты. Инфляция уақытша 158%-дан 63%-ға төмендеді.

Бірақ 1988 жылы жүйе күйреді. Инфляция 1 722% болды. ЖІӨ 8,4%-ға қысқарды. Нақты табыстар қайтадан құлдырады.

Бұл екі мысал бір шындықты көрсетеді. Популизм шектеулерді жоймайды. Ол тек түзетуді кейінге қалдырады. Ал түзету уақыты келгенде ол әлдеқайда ауыр болады.

Бұл тұжырым Қазақстан үшін де маңызды. Импортқа тәуелді, валюта бағамына сезімтал экономика үшін сұранысты жасанды түрде ұлғайту дәл осындай циклге әкелуі мүмкін.

Қысқа мерзімде әсері тартымды көрінеді. Табыс өседі. Тұтыну артады. Бірақ егер бұл өсім өнімділікке, инвестицияға және экспортқа сүйенбесе, түптің түбінде ауыр түзетуге әкеледі. Қайта бөлу — дамуды алмастырмайды. Бақылау — ынталанды алмастырмайды. Эмиссия — экспорттық табысты алмастырмайды.

Популизмнің ең үлкен құны — инфляция емес. Ең үлкен құны — соңында нақты табыстың күрт құлдырауы.

Экономикалық заңдардың идеологиясы жоқ. Олар барлық елде бірдей жұмыс істейді. Популизм сайлауда жеңуі мүмкін. Бірақ экономикада ол әрдайым жеңіледі.