Ұлттық экономиканың тұрақтылығы тек нарық механизмдеріне ғана байланысты емес. Ол институттардың сапасына, басқару шешімдерінің тиімділігіне және сол шешімдерді дайындап, іске асыратын адамдарға да тікелей байланысты.
Қазақстанда, басқа елдердегідей, ерекше бір адамдар тобы бар. Оларды шартты түрде мемлекет адамдары деп атауға болады. Бұған мемлекеттік қызметкерлер, ведомстволық ұйымдардың қызметкерлері және квазимемлекеттік секторда жұмыс істейтін мамандар кіреді. Яғни бұл топ тек басшылармен ғана шектелмейді.
Олардың қызметі әртүрлі, өкілеттіктері де, жұмыс салалары да әр басқа. Бірақ бәрін біріктіретін бір маңызды нәрсе бар. Олар өз атынан емес, мемлекет атынан әрекет етеді. Бұл жағдай ерекше жауапкершілік жүктейді. Мұндай қызмет жай ғана жұмыс немесе табыс көзі емес. Бұл — қоғамға қызмет етудің бір түрі.
Мемлекет адамдары елдің ауқымымен ойлай алады. Олар шешім қабылдағанда қысқа мерзімді емес, қоғамның ұзақ мерзімді мүдделерін ескереді. Олардың басты ерекшелігі де осында. Әрине, олардың да жеке көзқарасы, кәсіби қызығушылығы және жеке амбициялары болады. Бірақ шешуші сәттерде олар мемлекет мүддесін жеке мүддеден жоғары қояды. Сондықтан тұрақты жүйе қалыптастыру үшін екі нәрсені ұштастыру маңызды. Бір жағынан — адамның тұрақты табысқа деген қажеттілігі. Екінші жағынан — өзінің ерекше рөлін түсіну.
Мемлекетке жұмыс істейтін адам, тіпті ведомстволық ұйым немесе квазимемлекеттік сектор арқылы болса да, шын мәнінде ел мүддесіне қызмет ету жауапкершілігін өз мойнына алады. Сонымен қатар мемлекет пен қоғамды бір-бірінен бөлуге жол бермеу маңызды. Мұндай бөлініс дұрыс емес. Өйткені мемлекет — қоғам өмірін ұйымдастыратын құрал ғана.
Сондықтан мемлекет мүддесі туралы айтқанда, іс жүзінде қоғамның ұзақ мерзімді мүдделері туралы айтып отырмыз. Осыдан шығатын қорытынды — мемлекет адамдары үшін қоғам мүддесіне адалдық тек сөз жүзінде қалмауы керек. Ол күнделікті қабылданатын шешімдерде, кәсіби этикада және қабылданған шешімдердің салдары үшін жеке жауапкершілікте көрінуі тиіс.
Сондықтан мемлекеттік қызмет ету мәдениеті формальды міндет емес, тұрақты кәсіби нормаға айналатын орта қалыптастыру мемлекеттік басқару жүйесін дамытудағы маңызды міндеттердің бірі. Осы себепті мемлекет адамдарының кәсіби ортасын қалыптастыру тек құндылықтар туралы әңгімемен шектелмеуі керек. Бұл бағытта нақты институционалдық шешімдер де қажет.
Осындай ортаны қалыптастыру және нығайту үшін ұсыныстар:
- мемлекеттік қызметтің этикалық стандарттарын күшейту
шешім қабылдау барысында қоғам мүддесінің басымдығын нақты рәсімдер арқылы бекіту;
- ашықтық пен ішкі бақылау жүйесін дамыту
басқару шешімдері неғұрлым ашық болса, теріс пайдалану мүмкіндігі соғұрлым азаяды;
- мемлекеттік органдар, ведомстволық ұйымдар және квазимемлекеттік сектор қызметкерлерінің адалдығын бағалау құралдарын енгізу мүмкіндігін қарастыру
мысалы, жұмысқа қабылдау кезінде полиграф қолдану;
- осы шараларды іске асыру үшін бірыңғай ұйымдық формат құру мүмкіндігін қарастыру
қазіргі ведомстволық ұйымдар мен квазимемлекеттік сектор субъектілерінің (АҚ, ЖШС) құқықтық шектеулерін ескере отырып;
- мемлекеттік қызметкерлердің кәсіби қауымдастықтарын қалыптастыру
мұндай алаңдарда басқару тәжірибесін талқылау, тәжірибе алмасу және мемлекетке қызмет етудің кәсіби стандарттарын бірге қалыптастыру мүмкін болады.
Дәулет Жамбайбеков, тәуелсіз сарапшы, арнайы үшін www.economyKZ.org
