Мемлекеттік бақылау: жеке секторға беру артықшылықтары

Қазіргі Қазақстанда мемлекеттік басқару жүйесі бизнес пен қоғаммен өзара әрекеттесудің тиімді және ашық үлгілерін іздеуді талап етеді. Әлемдік тәжірибе мұндай жағдайда дайын шешімдер ұсынады: жеке сектор тек экономиканың қатысушысы ғана емес, сонымен қатар заңдылықтың, сапаның және мемлекеттік міндеттемелердің орындалуының кепіліне айналып, сонымен бірге бюджет кірісін арттыратын тетік бола алады.

1.⁠ ⁠Заң аясындағы лоббизм (шетел тәжірибесі)

АҚШ, Канада, Аустралия және бірқатар Еуропа елдерінде лоббизм — заңмен реттелетін кәсіби қызмет.

Лоббистер (жеке немесе заңды тұлғалар) арнайы органда тіркеліп, ресми рұқсат алады. Мысалы, АҚШ-та олар Конгресте тіркеледі немесе ұлттық тізілімге енгізіледі.

Бұл жүйе лоббистердің жұмысын толық ашық етеді. Олар өз клиенттері, лоббилейтін мақсаттары (мысалы, заң жобасын ілгерілету, жеңілдіктер алу, мемлекеттік тапсырысқа қатысу, лицензия рәсімдеу) және табыстары жөнінде жүйелі түрде есеп береді. Бұл табыстарға салық та салынады.

Сондықтан лоббист — заңды және ашық жұмыс істейтін делдал, яғни ол көлеңкелі ықпал тетіктерін азайтады. Лоббизм саласындағы заң шеңберінде әрекет ететін лоббист — бизнес мүддесінің заңды қорғаушысы. Оның тіркеуі мен есептілігі шешім қабылдау процесін бақылауға және ашық ұстауға мүмкіндік береді.

Қазақстанға бейімдеу

Лоббизмді заңдастыру және оны қатаң реттеу – сыбайлас жемқорлыққа қарсы маңызды құрал бола алады. Бұл бизнестің заңсыз немесе бейресми жолдармен емес, ашық әрі кәсіби түрде өз мүддесін қорғауына мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл қызметтен түсетін салықтар бюджет кірісін арттырады және «көлеңкелі ықпалдан» заңды жауапкершілік алаңына көшуге жағдай жасайды.

2.⁠ ⁠Қалалық басқаруды аутсорсингке беру (АҚШ тәжірибесі)

АҚШ-та кейбір шағын қалаларда әкімдік аппараты шағын ғана штаттан тұрады және ол жеке басқарушы компанияны (management company) жалдайды.

Әкімдік бұл компанияға нақты бюджет шегін белгілейді және келісімшарт арқылы барлық міндеттерді (жол жөндеу, тазалық, коммуналдық қызметтер) орындауды тапсырады.

Компанияның табысы мен келісімшартты ұзарту мүмкіндігі нақты нәтижелерге байланысты — мысалы, көшелердің тазалығы, жол сапасы, жоспардың орындалуы. Ең бастысы, жұмыстың сапасын тұрғындардың өздері бағалайды, ал әкімдік осы бағаға сүйенеді.

Мұндай тәсіл кәсібилікті арттырып, бюрократия мен біліксіздікті азайтады.

Қазақстанға бейімдеу

Бұл модель аудандық маңызы бар қалалар үшін тиімді.

Жеке басқарушы компанияларға коммуналдық шаруашылық, абаттандыру және жоспардың орындалуына қатысты функцияларды жүктеу арқылы:

• ⁠ ⁠мемлекеттік аппарат шығынын оңтайландыруға;
• ⁠ ⁠қызмет сапасын арттыруға (жеке компания табыс пен беделге мүдделі болғандықтан);
• ⁠ ⁠жауапкершілікті нақты орындаушыға жүктеуге мүмкіндік береді.

3.⁠ ⁠Бақылау және қадағалау функцияларын жеке секторғаберу (ЕО тәжірибесі)

Еуропалық Одақ елдерінде (мысалы, техникалық реттеу, сертификаттау, қаржылық аудит салаларында) мемлекеттік бақылау функцияларының бір бөлігі жеке аккредиттелген компанияларға беріледі.

Мысалы, жеке компания техникалық инспекция жүргізіп, қауіпсіздік стандарттарының сақталуын немесе бастапқы қаржылық аудитті бақылай алады. Бұл компания заңдылық пен сапа кепіліне айналады және өз қорытындысы үшін құқықтық және қаржылық жауапкершілік арқалайды.

Мемлекет өз тарапынан рутиналық бақылаудан бас тартып, стратегиялық деңгейдегі қадағалауға шоғырланады.

Қазақстанға бейімдеу

Мұндай тәсілді Қазақстанда мына салаларда енгізуге болады:

• ⁠ ⁠құрылыс саласындағы техникалық қадағалау;
• ⁠ ⁠өнімдерді сертификаттау және стандарттау;
• ⁠ ⁠экологиялық аудит және өнеркәсіп нысандарын бақылау.

Бұл сапаны арттырып, заңсыз әрекеттер тәуекелін азайтады және жауапкершілікті нақты орындаушыға жүктейді.

Барлық үш мысалды біріктіретін ортақ факторлар

1. Кепілдік көзі — Мемлекеттік қызметкерден жеке заңды тұлғаға кепілдік беру функциясын көшіру – бұл жауапкершілікті айқындап, бұзушылық үшіннақты қаржылық және құқықтық жауаптылық орнатады.
2. Қаржылықәсер — Легальды тетіктерді (лоббизм, келісімшарттар, бақылау) енгізу жекесектордан қосымша салық түсімдерін қамтамасыз етеді.
3. Ашықтық пен есептілік — Тіркеу, лицензия және есеп беру жүйесі сыбайлас жемқорлықтәуекелдерін азайтып, процестерді жария алаңға шығарады.
4. Кәсібилендір — Жеке сектордың қатысуы мемлекеттік функциялардың сапасы мен тиімділігін арттырады.

Қазақстанда сынақтан өткізуге арналған ұсыныстар

1.⁠ ⁠Лоббизм қызметі бойынша:

• ⁠ ⁠англосаксондық үлгіге сай лоббизм туралы заң әзірлеу және қабылдау;
• ⁠ ⁠Парламент немесе Әділет министрлігі жанынан ашық лоббистер тізілімін құру;
• ⁠ ⁠лоббизмді заңмен бекітілген, инвестициялар мен бизнес рұқсаттарын алудың жалғыз заңды тетігі ретінде анықтау.

2.⁠ ⁠Басқаруды аутсорсингке беру:

• ⁠ ⁠акиматтарға жоспарлы бағдарламаларды орындауға келісімшарт негізінде басқару құқығын беретін заңнамалық өзгерістер енгізу;
• ⁠ ⁠10–50 мың халқы бар 1–2 қалада пилоттық жоба жүргізу (коммуналдық шаруашылық, абаттандыру, техникалық бақылау бағытында), нақты KPI және айыппұл жүйесін енгізу.

3.⁠ ⁠Қадағалау функцияларын беру:

• ⁠ ⁠аккредиттеу және лицензиялау институттарының рөлін күшейту;
• ⁠ ⁠құрылыс пен экология саласында жекеменшік бақылаушы компанияларға техникалық және экологиялық бақылауды тапсыру;
• ⁠ ⁠мемлекеттік органдарды осы жеке бақылаушылардың бейтараптығы мен біліктілігін қадағалауға бағыттау.