Маңғыстау облысы – Қазақстанның мұнайлы аймағы, Каспий теңізінің жағасында орналасқан стратегиялық маңызды өңір. Мұнай мен газдың мол қоры, теңіз арқылы сауда қатынастары – өңірдің негізгі артықшылықтары. Алайда, облыстың экономикасы осы ресурстарға тым тәуелді. Кәсіпкерлік әлсіз, бюджет орталықтан бөлінетін қаржыға тәуелді, ал халықтың тұрмыс сапасы әр өңірде әртүрлі.
Қала мен ауыл: теңсіздік тереңде жатыр
Маңғыстау облысында 786 837 адам тұрады. Бірақ 54,47%-ы ауылдық жерлерде, бұл Қазақстандағы ерекше жағдайлардың бірі. Алайда бұл ауыл шаруашылығының дамығанын білдірмейді – көбіне бұл кен орындарының айналасындағы жұмысшылар ауылдары.
Халық ең көп қоныстанған 5 өңір:
• Ақтау – 281 805 адам
• Мұнайлы ауданы – 168 885 адам
• Жаңаөзен – 151 564 адам
• Бейнеу ауданы – 72 844 адам
• Түпқараған ауданы – 39 939 адам
Халық саны ең аз 5 өңір:
• Маңғыстау ауданы – 35 203 адам
• Қарақия ауданы – 36 597 адам
• Түпқараған ауданы – 39 939 адам
• Бейнеу ауданы – 72 844 адам
• Жаңаөзен – 151 564 адам
Ақтау мен Жаңаөзен – халық шоғырланған негізгі орталықтар, бірақ бұл қалалар нағыз экономикалық орталыққа айнала алмады. Ауылдардағы халық саны көп болғанымен, тұрақты табыс көзі жоқ, өмір сүру сапасы әртүрлі.

Табыс: мұнай – басты ресурс, бірақ қауіп қайда?
Облыстың жалпы кірісі – 565,4 млрд теңге, бірақ оның 45,9%-ы мемлекеттік трансферттер. Яғни, өңірдің табысы мол болғанымен, өз күшімен өзін-өзі қамтамасыз ете алмайды.
Ең көп табыс түсетін 5 өңір:
• Ақтау – 36,9 млрд теңге
• Қарақия ауданы – 14,5 млрд теңге
• Жаңаөзен – 13,2 млрд теңге
• Мұнайлы ауданы – 10,9 млрд теңге
• Маңғыстау ауданы – 8,4 млрд теңге
Табыс ең аз 5 өңір:
• Бейнеу ауданы – 6,2 млрд теңге
• Түпқараған ауданы – 6,3 млрд теңге
• Маңғыстау ауданы – 8,4 млрд теңге
• Мұнайлы ауданы – 10,9 млрд теңге
• Жаңаөзен – 13,2 млрд теңге
Өңірдегі экономикалық белсенділік мұнай өндірумен ғана байланысты. Егер мұнай бағасы түссе немесе мемлекеттік субсидиялар қысқарса, облыс күрделі қаржылық дағдарысқа ұшырайды.

Салық: бизнес әлсіз, негізгі ауыртпалық халыққа түседі
Салық түсімдерінің 40,5%-ы – жеке табыс салығы, ал 29,4%-ы – әлеуметтік төлемдер. Корпоративтік салық (КПН) – небәрі 10,9%, бұл аймақтағы ірі бизнес құрылымдарының жеткіліксіз екенін көрсетеді.
Жан басына шаққандағы салық көлемі жоғары 5 өңір:
• Қарақия ауданы – 392 747 теңге
• Маңғыстау ауданы – 236 444 теңге
• Түпқараған ауданы – 151 703 теңге
• Ақтау – 120 353 теңге
• Бейнеу ауданы – 81 971 теңге
Жан басына шаққандағы салық түсімі ең аз 5 өңір:
• Мұнайлы ауданы – 65 513 теңге
• Жаңаөзен – 79 187 теңге
• Бейнеу ауданы – 81 971 теңге
• Ақтау – 120 353 теңге
• Түпқараған ауданы – 151 703 теңге
Мұнайлы өңірде шағын және орта бизнес әлсіз. Барлық қаржы мұнай секторына байланысты, бірақ аймақ кәсіпкерлікке қолдау көрсетпей отыр.

Бюджет: білімге көп, денсаулыққа аз
Жалпы бюджет – 549,1 млрд теңге, оның 44,4%-ы білім саласына бөлінеді. Ал денсаулық сақтау жүйесіне небәрі 3,8% қаражат қарастырылған, бұл халықтың медициналық қызметке қолжетімділігіне әсер етуі мүмкін.
Мемлекеттік қызметке ең көп қаржы бөлінген 5 өңір:
• Мұнайлы ауданы – 2,19 млрд теңге
• Түпқараған ауданы – 2,04 млрд теңге
• Маңғыстау ауданы – 1,68 млрд теңге
• Бейнеу ауданы – 1,67 млрд теңге
• Қарақия ауданы – 1,47 млрд теңге
Әлеуметтік қызметтерге ең көп қаржы бөлінген 5 өңір:
• Ақтау – 6,41 млрд теңге
• Мұнайлы ауданы – 3,24 млрд теңге
• Жаңаөзен – 2,42 млрд теңге
• Бейнеу ауданы – 1,56 млрд теңге
• Қарақия ауданы – 968 млн теңге
Өңірде білім саласына басымдық берілгенімен, денсаулық сақтау мен әлеуметтік көмек жүйесі екінші орында тұр.
Маңғыстау облысы әлі де «мұнайлық экономика»моделінен шыға алмай отыр. Негізгі мәселелер:
• Мемлекеттік трансферттерге (45,9%) тәуелділік – егер дотациялар қысқарса, өңір бюджет тапшылығына ұшырайды.
• Экономикалық әртараптандыру жоқ – мұнай өндіруден тыс секторлар дамымаған.
• Кәсіпкерлік әлсіз – шағын және орта бизнес секторы жеткілікті қолдау көрмей отыр.
• Бюджет теңгерімсіздігі – білімге басымдық берілгенімен, денсаулық сақтау жүйесіне аз қаржы бөлінеді.
Маңғыстау облысы мұнайға тәуелділікті азайтып, кәсіпкерлікті дамыту, жаңа өндірістер құру бағытында батыл қадамдар жасамаса, экономикалық тұрақсыздық қаупі арта береді. Қазіргі тұрақтылық – уақытша ғана болуы мүмкін.
Дайындаған: Руслан Сұлтанов, экономист, арнайы www.economyKZ.org үшін


