Бәсекелестік жоғары және өзгерістерге бейім нарық жағдайында америкалық көпсалалы компаниялар тұрақтылық пен бейімделгіштіктің үлгісі болып табылады. Диверсификация тек бір саладағы сұраныс ауытқуларымен байланысты тәуекелдерді төмендетіп қана қоймай, сонымен бірге компанияларға өзгерістерге икемді жауап беруге мүмкіндік береді. Көпсалалы құрылым өндірісті икемді етіп, жаңа жұмыс орындарын құруға ықпал етеді, бұл экономикалық тұрақсыздық жағдайында өте маңызды. Майкл Горттың «Әртараптандырудың үлгілері мен тенденциялары»(1962) зерттеуінде көпсалалы модельдің америкалық компанияларға өз салаларында көшбасшы болуға қалай көмектескені туралы айтылады. АҚШ-тың көпсалалы компаниялары икемділікке қалай қол жеткізетіні және осы тәжірибені басқа экономикалар үшін қалай пайдалануға болатыны жайлы қарастырайық.
Икемділіктің негізі ретінде диверсификация
Горт диверсификацияның америкалық компанияларға тәуекелдерді айтарлықтай төмендетуге және икемділікті арттыруға мүмкіндік бергенін атап өтеді. 1954 жылы оның зерттеуіне сәйкес көпсалалы компаниялар АҚШ-тағы барлық компаниялардың 1%-ынан азын құрағанымен, барлық жұмыс орындарының шамамен 38%-ын және өндірістік сектордағы жұмыспен қамтудың 53%-ын қамтамасыз етті. Мұндай өндірістік күштің шоғырлануы компанияларды бір нарықтағы күрт өзгерістерге аз осал етіп, әртүрлі бағыттар арасында тәуекелдерді теңгерімді бөлуді қамтамасыз етеді.
Әлемдік бәсекелестік жағдайында жұмыс істейтін көптеген компаниялар үшін диверсификация нарықтағы өз орнын нығайтудағы негізгі құралға айналды. Бұл стратегияның негізінде өнімдер мен қызметтер ассортиментін кеңейту тек кірісті арттырып қана қоймай, сонымен қатар сыртқы ортадағы өзгерістерге жеңіл бейімделуге мүмкіндік береді деген идея жатыр. Нарықтық ауытқулар мен экономикалық дағдарыстар жағдайында бағыттар арасында ресурстарды қайта бөлу мүмкіндігі бизнес үшін өміршеңдіктің маңызды факторы болып табылады.
Тұрақтылықтың көзі ретінде екінші деңгейлі бағыттар
Горт икемділікке қол жеткізу үшін компаниялар екінші деңгейлі бағыттарды кеңінен қолданатынын атап өтеді. 1954 жылы АҚШ-тың көпсалалы компанияларындағы барлық өндірістік операциялардың 45,3%-ы жұмыспен қамтудың 2%-нан азын қамтамасыз ететін бағыттарға тиесілі болған. Бұл бағыттар негізгі бизнес бағыттарына тәуелділікті азайтуда маңызды рөл атқара отырып, «сақтандыру» қызметін атқарды.
Көптеген америкалық компаниялар бейімделгіштікті қамтамасыз ету үшін жақын салаларға инвестиция салған, бұл оларға бағыттар арасында тез ауысуға және бәсекеге қабілеттілікті сақтауға мүмкіндік береді. Мысалы, машиналар жабдығын өндірумен айналысатын компания басқа салалар үшін бөлшектер мен құрамдас бөліктерді шығаруға инвестиция салуы мүмкін. Нарықтың бір бөлігінде құлдырау болған жағдайда, бұл икемділік өндірістік қуаттар мен адами ресурстарды неғұрлым тиімді бағыттарға қайта бөлуді жеңілдетеді, шығындарды азайтып, жалпы өнімділікті қолдауға көмектеседі.
Жұмыс күшін бөлудегі икемділік
Икемділіктің тағы бір маңызды аспектісі — жұмыс күшін қайта бөлу мүмкіндігі. Көпсалалы компанияларда жұмысбастылық пен қызметкерлердің кәсіби дағдылары икемді болады, себебі қызметкерлер компанияның әртүрлі сегменттерінде жұмыс істеуге үйретіледі. Бұл басшылыққа сұраныстың өзгеруіне жылдам жауап беріп, қызметкерлерді күшейту қажет бағыттарға қайта бөлуге мүмкіндік береді.
Горт 1954 жылы америкалық көпсалалы компаниялардағы өндірістік операциялардың шамамен 32,4%-ы жалпы жұмысбастылықтың 1%-дан азын қамтамасыз ететін бағыттарға тиесілі екенін атап көрсетеді. Бұл санаттағы жұмысшыларды сұраныс өскен кезде негізгі бағыттарға қайта бөлуге болады, бұл кадрлық ресурстарды тиімді басқаруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мұндай тәсіл қысқа мерзімде жаңа қызметкерлерді жалдауға тәуелділікті төмендетеді және тіпті тұрақсыздық кезеңдерінде өндіріс өнімділігін қолдауға ықпал етеді.
Қазақстан жағдайында мұндай тәсіл қолдануға қолайлы болар еді. Компаниялар ішкі қайта даярлау бағдарламаларын дамытып, қызметкерлердің функционалдық міндеттерін кеңейтсе, бұл сұраныстың ауытқуларына икемді түрде бейімделуге және өндірістік қуаттарды оңтайлы деңгейде ұстауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде компаниялар маусымдық немесе нарықтық өзгерістермен байланысты тәуекелдерді азайта алады.
Икемділікті қамтамасыз етудегі инновациялар мен технологиялардың рөлі
Америкалық компаниялар өндіріс икемділігін арттыру үшін инновациялар мен технологияларды белсенді қолданады. Өндірісті әртараптандыру инновациялық үдерістерді енгізуге және өндірістік циклдерді оңтайландыруға мүмкіндік береді. Горттың зерттеуі көрсеткендей, 1950-жылдары америкалық көпсалалы компаниялар шығаратын өнімдердің санын едәуір арттырды, бұл олардың бәсекеге қабілеттілігін және бейімделгіштігін арттырды. Мысалы, автомобиль өнеркәсібінде жұмыс істейтін компаниялар қосалқы бөлшектер мен аксессуарлар өндірісін дамыта бастады, бұл оларға негізгі өнімдерге сұраныстың өзгеруіне жылдам жауап беруге мүмкіндік берді.
Технологиялар үдерістерді оңтайландыруда маңызды рөл атқарады, бұл операциялардың бір бөлігін автоматтандыруға және икемділікті арттыруға мүмкіндік береді. Робототехника, автоматтандыру және ресурстарды басқару жүйелері сияқты жаңа технологиялық шешімдерге инвестициялар компанияларға ресурстарды оңай қайта бөлуге және сұраныстың өзгеруіне жауап беруге мүмкіндік береді. Қазақстан жағдайында мұндай технологияларды қолдану өндірістік үдерістердің икемділігін арттырып, шығындарды азайтуға көмектеседі, бұл бірнеше секторда жұмыс істейтін компаниялар үшін өте маңызды.
Қаржылық икемділік және ресурстарды бөлу
Өндіріс пен жұмысбастылықтың икемділігін қамтамасыз ету үшін қаржылық ресурстарды тиімді басқару да маңызды. Америкалық компаниялар экономикалық дағдарыс кезеңдерінде капиталды әртүрлі бағыттар арасында белсенді түрде бөлді. Олар жиі кірістілігі төмен бағыттардан табыстырақ бағыттарға қаражат қайта бөлу арқылы компанияның жалпы қаржылық тұрақтылығын қолдай білді.
Горт америкалық көпсалалы компаниялардың бір бағытқа тым тәуелділіктен аулақ болу стратегиясын қолданғанын атап өтеді. Мұндай стратегия компанияға белгілі бір сектордағы табыстың төмендеуіне қарамастан, операциялық қызметін жалғастырып, жұмыспен қамтудың күрт қысқаруынан сақтануға мүмкіндік берді. Қазақстан үшін мұндай тәжірибе компаниялар мен жалпы экономика деңгейінде тұрақтылықты қолдауға арналған тиімді құралға айнала алады.
Қызметкерлерді оқыту және қайта даярлау
Көпсалалы компаниялардағы өндірістік икемділік қызметкерлерді оқыту және қайта даярлау үшін салынған инвестициялар арқылы да қол жеткізіледі. АҚШ-тағы компаниялар нарықтағы жағдайға байланысты әртүрлі тапсырмаларды орындай алатын көпфункционалды қызметкерлердің маңыздылығын жақсы түсінді. Бұл жаңа мамандарды жалдауға жұмсалатын шығындарды азайтып, қолда бар ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік берді.
Қазақстан үшін компаниялар ішінде оқыту және қайта даярлау бағдарламаларын дамыту икемділікті арттыруға бағытталған маңызды қадам бола алады. Персоналды дамытуға қаражат салатын компаниялар өзгермелі жағдайларға тез бейімделіп, жаңа қызметкерлерді тарту шығындарын азайта алады. Нәтижесінде бұл компанияның тиімділігін арттырып, экономикалық қиындықтарға төтеп беру қабілетін нығайтады.
Қазақстан үшін сабақтар: көпсалалы компаниялардың икемділігін қалай арттыруға болады
Америкалық көпсалалы компаниялардың тәжірибесі икемділікке кешенді тәсіл арқылы қол жеткізуге болатынын көрсетеді. Бұған екінші деңгейлі бағыттарды дамыту, технологияларға инвестиция салу, персоналды қайта даярлау және қаржылық ресурстарды икемді түрде бөлу кіреді. Қазақстан үшін, экономикасы шикізат бағасының ауытқуларына тәуелді ел ретінде, мұндай шаралар бизнес тұрақтылығы мен диверсификацияның негізіне айналуы мүмкін.
Әртүрлі бағытта жұмыс істейтін секторлар әлемдік нарықтағы өзгерістерге жақсы бейімделіп, инвестиция тартуды жеңілдетеді. Мысалы, Қазақстанның мұнай-газ компаниялары өңдеуге немесе жаңа технологияларды дамытуға инвестиция сала алады, бұл оларға мұнай мен газ бағасының өзгеруіне тезірек жауап беруге және ұзақ мерзімді тұрақтылықты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Қорытынды: көпсалалы икемділік – өсім мен тұрақтылықтың негізі
Көпсалалы құрылым қамтамасыз ететін икемділік америкалық компаниялардың табысты болуының негізгі факторларының бірі болды. Ресурстар мен жұмыс күшін қайта бөлу, инновацияларды қолдау және капиталды тиімді басқару мүмкіндігі көпсалалы компанияларға өзгерістерге бейімделуге және тәуекелдерді азайтуға мүмкіндік береді. Қазақстан үшін мұндай тәсілдерді енгізу тұрақты экономика құруға және жаһандық экономиканың сын-қатерлеріне икемді жауап беруге көмектеседі.
Осылайша, өндірісті әртараптандыру мен икемділік тек бәсекелестік артықшылықтар ғана емес, сонымен бірге ұзақ мерзімді экономикалық өсім мен дамудың іргетасына айналуда.
Дайындаған: Ален Серік, EconomyKZ.org порталының сарапшысы


