Ғылым тек зертханалар мен формулалардан тұрмайды. Ол — қоғамның күрделі сұрақтарға жауап іздей алу қабілеті. Гипотезаны тексеру, күмәндану, дәлел іздеу — осының бәрі ғылымның негізі. Ғылым дамыған жерде тек жаңа технологиялар емес, сыни ойлау мәдениеті қалыптасады. Ал бұл қоғамды жалған ақпараттан, манипуляциядан қорғайды.
XX ғасырдың тәжірибесі анық көрсетіп отыр. Ғылымға инвестиция салған елдер алға шықты. Оңтүстік Корея ІЖӨ-нің 4 пайыздан астамын ғылымға бағыттап, аграрлық елден технологиялық орталыққа айналды. Германияда университеттер мен өндіріс бірге жұмыс істейді, сондықтан ол Еуропаның экономикалық тіректерінің бірі. АҚШ ғылымға шамамен 2,8 пайыз бөледі және осының арқасында әлемдік көшбасшылықты ұстап отыр. Қытай болса соңғы онжылдықтарда ғылымға қарқынды кіріп, зерттеушілер саны бойынша әлемде бірінші орынға шықты және 2050 жылға қарай толық лидер болуды мақсат етіп отыр.
Ғылым тек жаңа өнімдер мен технология үшін қажет емес. Ол адамдарды ойлануға үйретеді. Сұрақ қоюға, дәлел іздеуге, күмәндануға. Ғылым әлсіреген жерде қоғам дайын идеяларға тәуелді болады. Яғни басқа елдердің технологиясын ғана емес, ойлау жүйесін де қабылдай бастайды.
Бүгінгі таңда Қазақстан үшін ғылым мәселесі өте маңызды. Біз әлемдік бәсекеде артта қалмау үшін тек дайын шешімдерді қолданумен шектеле алмаймыз. Ғылым — бұл сән немесе артық шығын емес. Бұл елдің болашағы. Егер ғылым дамымаса, ел технологияны да, идеяны да сырттан алады. Ал бұл тәуелділікке алып келеді.
Қазақстандағы ғылымның жағдайы әлі әлсіз. Қаржыландыру ІЖӨ-нің 0,2 пайызынан да аз. Бұл өте төмен көрсеткіш. Патент саны өсіп жатыр, бірақ әлі де аз. Жылына шамамен 2 мыңға жуық. Ал әлемдік көшбасшыларда бұл жүздеген мың, тіпті миллионға жетеді. Ғылыми мақалалар саны да көп емес. Оның үстіне жоғары деңгейдегі журналдарға жарияланатындары аз. Бұл Қазақстанның әлемдік ғылымға әлі толық кірмегенін көрсетеді.
Көрші елдерде де жағдай ұқсас. Ресейде ғылыми база бар, бірақ өсім баяу. Беларусь, Өзбекстан, Әзербайжан белгілі бір деңгейде қозғалып жатыр, бірақ ауқым шағын. Қырғызстан мен Тәжікстанда айтарлықтай өзгеріс жоқ. Ал әлемде жағдай мүлдем басқа.
Қытай жылына 1,5 миллионнан астам патент береді. Оңтүстік Корея — 200 мыңға жуық. Жапония — шамамен 400 мың. Айырмашылық өте үлкен.
Ғылым бір күнде пайда болмайды. Ол ұзақ жылдар бойы қалыптасады. Қазақстанда ғылымға нақты көңіл тек соңғы жылдары ғана бөлініп жатыр. Бірақ бұл жеткіліксіз. Ең басты мәселе — адамдар. Көптеген ғалымдар бизнеске, мемлекеттік қызметке немесе шетелге кетіп қалды. Бұл ғылымның негізін әлсіретті.
Бүгінгі жағдайды өтпелі кезең деп айтуға болады. Бір жағынан реформалар басталды. Екінші жағынан жүйелік проблемалар сақталып отыр.
Басты проблемалар:
- ғылым мен экономиканың байланысы әлсіз
- кадр жетіспейді
- ұзақ мерзімді стратегия жоқ
Осы мәселелер шешілмейінше, үлкен нәтиже болмайды.
Жас мамандардың көп бөлігі шетелге кетуді ойлайды. Бұл жай ғана статистика емес, нақты адамдар. Қазақ ғалымдары әлемнің жетекші орталықтарында жұмыс істеп жүр: Швейцария, Жапония, АҚШ, Германия. Бұл жақсы сияқты көрінеді. Бірақ мәселе басқа. Олар елге қайтып келмесе, Қазақстан өз болашағын жоғалтады. Біз кадр ғана емес, уақыт жоғалтып жатырмыз.
Себебі олар ғылымды жүйе ретінде құрды. Қытай ондаған жыл бойы бір бағытта жұмыс істеді. Оңтүстік Корея ғалымдарды қайтаруға жағдай жасады. Германия қолданбалы зерттеулерді дамытты. АҚШ университет, бизнес және инвестицияны біріктірді. Бұл жерде кездейсоқ ештеңе жоқ. Барлығы ұзақ стратегияның нәтижесі.
Қазақстанға не керек:
Бірінші — ұзақ мерзімді жоспар. Кем дегенде 20-30 жыл.
Екінші — қаржыландыруды арттыру. Алдымен 1 пайызға дейін жеткізу.
Үшінші — ғылым мен бизнесті байланыстыру.
Төртінші — жас ғалымдарға жағдай жасау.
Ғылым тек мемлекеттік институттармен шектелмеуі керек. Университеттер, жеке зерттеу орталықтары, стартаптар — бәрі бірге жұмыс істеуі тиіс.
Бірақ бір шартпен. Қазақстан өз мүддесін қорғауы керек. Егер тек сыртқы жобаларға қосыла берсек, бұл кадрлардың кетуіне әкеледі. Ал егер ұлттық басымдықтармен жұмыс істесек, бұл дамуға әкеледі.
Ғылымсыз болашақ жоқ. Бұл жай сөз емес. Бұл нақты таңдау. Не біз өзіміз жаңа нәрсе жасаймыз, не басқа елдердің шешімдерін қолданамыз. Бірінші жол — қиын, бірақ дұрыс. Екінші жол — оңай, бірақ тәуелділікке апарады. Енді таңдау жасау керек.
Марат Идрисов, тәуелсіз сарапшы, арнайы www.economyKZ.org үшін
