Ғылым мен биліктегі мотивациялық алшақтықтың себептері

Мемлекеттік басқару тәжірибесінде бір шешім қабылдау тізбегіндегі түрлі қатысушылардың ынталары жиі сәйкес келмейді. Мұндай құбылысты мотивациялық алшақтық деп атайды. Қазақстанда, басқа да елдердегідей, бұл жағдай айқын көрініс тауып, мемлекеттік бағдарламалар мен жобалардың тиімді жүзеге асуына әсер етеді.

Көбінесе жергілікті басшылардың ынтасы қысқа мерзімде көзге көрінетін нәтижелерге (мысалы, әртүрлі нысандар салу) бағытталады. Мұндай жетістіктерді жергілікті тұрғындарға және жоғары басшылыққа көрсетуге болады (лентаны қиып, фотоға түсіру), бұл мансаптық өсуге және бедел жинауға мүмкіндік береді.

Алайда мұндай жобалар ұзақ мерзімді салдарларды терең талдамай іске асады:

1.⁠ ⁠Нысан сұраныссыз немесе тиімсіз болуы мүмкін, пайдасынан зияны көп болып, қаржы, адам күші және инфрақұрылымдық ресурстарды артық жұмсайды.

2.⁠ ⁠Ашылғаннан кейін қолдау мен дамытудың болмауы нысанның тоқырауына, тиімділігінің төмендеуіне және қосымша қаржы құю қажеттілігіне әкеледі.

3.⁠ ⁠Өңірге ұзақ мерзімде нақты қажет емес, тек имидж үшін жасалатын жобалар мен іс-шаралар (нысан ашу, түрлі мерекелік шаралар өткізу).

Мотивациялық алшақтықтың басқа мысалдары мемлекеттік сатып алу мен субсидиялау жүйесінде де кездеседі: бөлінген қаржы есеп үшін немесе жоспарды орындау мақсатында жұмсалады, бірақ өмір сапасын жақсартуға немесе нәтижені арттыруға бағытталмайды.

Ғылым саласында да осы құбылыс байқалады. Қазақстанда ғылымды гранттар мен докторанттарға төленетін стипендия көлемін арттыру арқылы қаржыландыру көбейген соң, докторантураға түсушілер саны айтарлықтай өсті. Бірақ негізгі ынта көбіне мансапқа қажет ғылыми дәрежені формалды алу болып отыр, ал шынайы ғылыми жаңалық ашу мақсаты екінші орында. Мұндайда Scopus журналдарындағы мақалалар немесе диссертация қорғау талаптары көбіне ақылы қызметтер арқылы орындалады.

Сөйтіп, бір жағынан Ғылым және жоғары білім министрлігі докторанттар саны мен қорғалған диссертациялар көрсеткішін пайдаланады, ал екінші жағынан докторанттар өз мансабы үшін дәрежеге қол жеткізеді. Бірақ ғылымда нақты ілгерілеу болмайды.

Бұл – қаржылық және әкімшілік жетістіктер формалды көрінгенімен, нақты нәтижесі жоқ классикалық мотивациялық алшақтықтың мысалы.

Мотивациялық алшақтықтың себептері:

• ⁠ ⁠Лауазымды тұлғалардың қысқа мерзімді мотивациясы (мансап көрсеткіштері тез әрі көзге көрінетін нәтижеге байланып қалған).
• ⁠ ⁠Жобаларды кешенді бағалаудың болмауы (жүйелі талдау мен ұзақ мерзімді әсерді болжаудың жеткіліксіздігі).
• ⁠ ⁠Өкілеттілік пен жауапкершіліктің бөлінуі (шешімді біреу қабылдайды, ал салдарын басқалар көреді).
• ⁠ ⁠Әлеуметтік және саяси орта әсерінен мақсаттардың бұрмалануы (үздіксіз есеп беру жағдайында экономикалық негізділік екінші орынға ысырылуы).

Салдары:

• ⁠ ⁠Бюджет қаржысы мен ресурстардың ысырап болуы;
• ⁠ ⁠Жобалардан әлеуметтік-экономикалық қайтарымның төмендігі;
• ⁠ ⁠Халықтың билікке сенімінің азаюы, елеулі өмірлік жақсару байқалмағанда.

Басқа елдерде де аймақ басшылары сайлау алдында өз жетістігін көрсету үшін ұзақ мерзімді тұрақтылықты елемей жобалар бастауы жиі кездеседі. Мемлекеттік тапсырыс деңгейінде де компаниялар тендер шарттарын тек қағаз жүзінде орындап, сапа мен ұзақ мерзімділікті қамтамасыз етпей жатады.

Қазақстанда мотивациялық алшақтық – мемлекеттік ресурстардың тиімсіз жұмсалуына, әсіресе өңірлік деңгейде, басты себептердің бірі.

Талдау үшін үш негізгі сала таңдалды:

1.⁠ ⁠Өңірлік басқару

2.⁠ ⁠Мемлекеттік сатып алу мен субсидиялар

3.⁠ ⁠Ғылым

Бұл бағыттар елдегі жүйелі проблемаларды анық көрсетеді және бюджет пен қоғамға айтарлықтай әсер етеді. Алайда мәселе денсаулық сақтау мен білім беру сияқты басқа салаларға да тән.

Мотивациялық алшақтықты азайтуға арналған ұсыныстар:

1.⁠ ⁠Жобалардың ұзақ мерзімді әсерін бағалау тетіктерін енгізу (нысанның толық өмірлік цикліне экономикалық және әлеуметтік сараптама жасау).

2.⁠ ⁠Бірыңғай цифрлық ресурс матрицасын құру.

3.⁠ ⁠Әкімдер мен лауазымды тұлғалардың ынтасын тек жедел көрсеткіштерге емес, ұзақ мерзімді нәтижелерге байланыстыру.

4.⁠ ⁠Қаржы жұмсау мен жобаларды орындауда ашықтықты және қоғамдық бақылауды арттыру.

5.⁠ ⁠Тәуекелдерді бөлу және нәтижеге жауапкершілікті күшейту үшін мемлекеттік-жекеменшік әріптестікті дамыту.

6.⁠ ⁠Өңірлік және орталық деңгейдегі стратегиялық жоспарлауды ресурстар мен қажеттіліктерді жүйелі ескере отырып біріктіру.

7.⁠ ⁠Ғылымда мотивация мен бақылау жүйесін күшейту: тек сандық көрсеткіштерге (докторанттар саны, жарияланымдар) емес, зерттеулердің сапасы мен шынайы үлесіне көңіл бөлу; ғылыми маңыздылық пен жаңашылдығын бағалау жүйесін енгізу; талаптарды формалды орындау үшін ақылы қызметтерді пайдаланумен күресу; жас ғалымдарға кешенді қолдау көрсетіп, олардың нағыз ғылымға қызығушылығын арттыру.