EC[ON]OMY

Ақша-Несие Саясатының Рөлі: Инфляция мен Экономика

Соңғы жылдары әлемдік экономика бұрын-соңды болмаған қиындықтарға тап болды. COVID-19 пандемиясы, геосаяси шиеленістер және төтенше ауа райы оқиғалары жаһандық соққыларға алып келді, жеткізу тізбектерінің үзілуіне және энергия мен азық-түлік бағасының күрт өсуіне себеп болды. Бұл оқиғаларға жауап ретінде орталық банктер ақша-несие саясатын қайта қарауға мәжбүр болып, кредит беру шарттарын қатаңдатуға кірісті.

Халықаралық валюта қорының «Әлемдік экономиканың перспективалары, 2024 жылдың қазан айы» есебіне сәйкес, инфляцияның ең жоғары деңгейі 2022 жылдың үшінші тоқсанында тіркелген. Орташа жылдық инфляция 9,4% деңгейіне жеткен. 2025 жылдың соңына қарай инфляцияның 3,5% деңгейіне дейін төмендеуі болжануда, бұл 2000–2019 жж. орташа 3,6% деңгейінен төмен. Бұл дезинфляция процесі шаралар мен факторлардың жиынтығының нәтижесі болды.

Ақша-несие саясаты инфляцияның төмендеуінде басты рөл атқарды. Дамыған елдердің орталық банктері саясатты бір мезгілде қатаңдатуды бастады. 2023 жылдың ортасына қарай көптеген орталық банктер мөлшерлемелерді көтеруді тоқтатты, бірақ нақты пайыздық мөлшерлемелеринфляциялық күтулердің төмендеуі есебінен өсе берді. Нақты мөлшерлемелер табиғи деңгейден асып, экономикалық белсенділікті бәсеңдетіп, инфляцияны бақылауда ұстауға көмектесті.

Есепте дезинфляция процесі дамыған елдерде жұмыссыздыққа аз шығынмен өткендігі айтылған. Бұл жұмыс күші ұсынысының жақсаруына байланысты, ол миграциялық ағындармен қолдау тапты. Номиналды жалақының өсуі, пандемияға дейінгі деңгеймен салыстырғанда жоғары қарқында болғанына қарамастан, 1970-жылдардағы сияқты «жалақы-баға» спираліне әкелген жоқ. Ақша-несие саясаты инфляциялық күтулерді ұстап тұруға бағытталған шаралар арқылы инфляцияны бақылауға ықпал етті.

Орталық банктердің мөлшерлемелерді көтеруі ипотекалық және банктік кредит мөлшерлемелерінің айтарлықтай өсуіне алып келді. Бұл жеке кредиттеу мен инвестициялардың өсуін тежеп, жиынтық сұранысты төмендетті. Дегенмен, ақша-несие саясатының қатаңдатылуына қарамастан, көптеген үкіметтердің фискалдық саясаты әлдеқайда жұмсақ болып қалды. ХВҚ 2022–2024 жылдар аралығында кейбір елдерде бюджеттік шоғырландыру жоспарларын іске асыруда кідірістер болғанын атап өтті.

Әсіресе АҚШ-тағы жағдай назар аудартады, мұнда мемлекеттік шығыстар деңгейі жоғары болып қалды. Бұл АҚШ долларының нығаюының себептерінің бірі болды. Дамушы елдер үшін бұл қарыз алу жағдайының күрделенуін білдірді, өйткені қарыз қызмет көрсету шығындары өсе берді. Еуроаймақтағы елдерде мөлшерлемелердің 100 базистік пунктке төмендеуі 2024 жылы және 2025 жылы 50 пункткетөмендеуі күтілді, бұл 2025 жылдың ортасына қарай мөлшерлемені 2,5% деңгейіне жеткізеді. Бұл Жапония банкінің мөлшерлемені көтеруді жалғастырып, инфляциялық күтулерді мақсаттық деңгейде ұстау әрекеттерімен салыстырғанда өзгеше болды.

Дамушы экономикаларда инфляциялық қысым сақталды. Азық-түлік бағасының өсуі ішкі нарықтар мен инфляциялық күтулерге айтарлықтай әсер етті. Есепте Қытай сияқты елдердің экономикалық өсудің баяулауымен бетпе-бет келіп отырғаны және бұл әлемдік қаржылық тұрақтылыққа қауіп төндіретіні айтылған.

Соңғы инфляциялық эпизодтың негізгі сабағы – теңгерімді тәсілдің маңыздылығы. Ақша-несие саясатын қатаңдату инфляцияны бақылауға алуға көмектесті. Дегенмен, мөлшерлемелер төмендей бастаған сайын үкіметтер қарыздық міндеттемелерді тұрақтандыруға назар аударуы тиіс. Бұл болашаққа қажетті фискалдық қорларды құруға мүмкіндік береді. Тым қатаң фискалдық саясат экономикалық белсенділіктің төмендеуіне алып келуі мүмкін, бұл тиімсіз болады.

Әлемдік экономиканың болашағы белгісіз болып отыр. Болжаулар бойынша, жаһандық өсу 2024 және 2025 жылдары 3,2% деңгейінде болады, бұл пандемияға дейінгі орташа деңгейден төмен. ХВҚ жаңа соққылар, оның ішінде геосаяси шиеленіс пен инфляциялық қысымның қайта көтерілуі ағымдағы болжамды өзгертуі мүмкін деп ескертеді. Сондай-ақ есепте құрылымдық реформалардыңқажеттілігіне баса назар аударылған. Оларды жүзеге асырмай, ұзақ мерзімді өсу баяу болып қалады, ал фискалдық тұрақтылыққа қауіп төнеді.

Қорытындылар айқын: соңғы жылдардағы ақша-несие саясатының шаралары үйлестіру мен икемділіктің қажеттілігін көрсетті. Олар жаһандық рецессияның алдын алуға және инфляцияны қолайлы деңгейге қайтаруға мүмкіндік берді. Алайда ұзақ мерзімді тұрақтылық үшін реформаларға және теңгерімді фискалдық саясатты қолдауға бағытталған стратегиялық қадамдар қажет.

Дайындаған: Ален Серік, Economy KZ порталының сарапшысы

Scroll to Top