EC[ON]OMY

Американың сауда саясаты: дамушы елдерге әсері

2025 жылы жаһандық саудадағы басты қауіп – тарифтер емес, белгісіздік. Әлемнің ең ірі импорттаушысы – АҚШ – тұрақсыздықтың ошағына айналды. Олардың саяси шешімдері импорт көлемін күрт өзгертіп, жеткізілім тізбегін бұзуда. Бұл әсіресе дамушы және ең артта қалған елдерге ауыр соғуда: олар бейімделуге қауқарсыз. Саудадағы құбылмалылық – АҚШ-тың жаңа «экспорттық өніміне» айналды. Ол әлемге кез келген баж салығынан жылдамырақ тарап жатыр.

АҚШ – әлемнің басты тұтынушысы. Сондықтан олардың кез келген қадамы жаһандық әсерге ие. 2025 жылдың басында бұл анық көрінді. Жаңа тарифтерден қауіптенген импорттаушылар алдын ала тауар сатып алып, жеткізілімді арттырды. Бірінші тоқсанда импорт күрт өсті. Бірақ тариф күшіне енген соң импорт көлемі тез құлады. Маятник тәрізді қозғалыс пайда болды: алдымен секіріс, артынша құлдырау.

Бұл модель бизнеске жоспар құруға мүмкіндік бермейді. Кәсіпорындар өндірісті тоқтатуы немесе жаңа нарық іздеуі керек пе – белгісіз. АҚШ-тағы турбуленттілік бүкіл әлемге домино секілді әсер етті.

Құбылмалылық барлық елге бірдей әсер етпеді.

•  Дамыған елдер. Оларда ресурстар жеткілікті. Несиеге қолжетімділік бар, логистика дамыған. Сондықтан экспорт көлемі тұрақтырақ болды.

•  Дамушы елдер. Экспорт қатты құбылып тұрды. АҚШ нарығына тәуелді компаниялар жоспарсыз қалды.

•  Ең артта қалған елдер. Оларға соққы ең ауыр тиді. Әсер бірден емес, кешігіп келді. Бірақ соғұрлым ауыр болды.

Бұл теңсіздік жүйені әділетсіз етеді. Экономикалық тұрғыдан әлсіз елдер ең үлкен жапа шегушіге айналды. Компаниялар қолданған басты тәсіл – «фронт-лоадинг». Яғни тариф енгізілгенге дейін тауарды көптеп жеткізу.

•  Дамыған елдер бұл мүмкіндікті толық пайдаланды. Олар әуе тасымалына көше алды.

•  Дамушы елдер мұны шектеулі түрде істей алды. Негізінен теңіз тасымалына тәуелді болды.

•  Ең артта қалған елдер мүлде қатыса алмады. Несие жоқ, инфрақұрылым әлсіз.

Сондықтан тариф енгізілгенде олардың экспорты күрт құлады.

2025 жылғы деректер АҚШ-тың тұрақсыздықты «экспорттап» отырғанын көрсетті.

•  Дамыған елдердің жеткізілім көлемі аз құбылды.

•  Дамушы елдердің жеткізілімі айтарлықтай секірді.

•  Ең артта қалған елдердің экспорты екінші тоқсанда күрт құлады.

Бұл АҚШ нарығын сенімді әріптес емес, тәуекелі жоғары алаңға айналдырды.

Бұл елдерде жүйелік шектеулер бар:

•  қысқа мерзімді келісімшарттар;

•  өндірістік қуат аз;

•  порттар мен жолдар әлсіз;

•  несиеге қолжетімділік жоқ.

Олар тариф енгізілгенге дейін экспортты арттыра алмайды. Әуе тасымалын қолдана алмайды. Несие ала алмайды. Сондықтан АҚШ шешімдері олар үшін нағыз шокқа айналады. Экспорт құлайды, бюджет кірісі азаяды, жұмыс орындары қысқарады.

АҚШ саясаты бүкіл жеткізілім тізбегін шайқалтады.

•  Шикізат жеткізушілер тапсырыстан айырылады.

•  Компонент шығаратын зауыттар өндірісті тоқтатады.

•  Соңғы нарықтарда баға өсіп, жеткізілім кешігеді.

Бір ғана шешім Азиядан Африкаға дейін дағдарыс тудырады.

АҚШ-тың қадамына басқа елдер жиі жауап береді. Бұл жаңа толқын тудырады. Осылайша, «әркім өзі үшін» ойыны басталады. Бұл жағдай компаниялар үшін қосымша белгісіздік әкеледі: АҚШ саясатынан бөлек, басқа елдердің жауабын да ескеру қажет.

Ұтқан – дамыған елдердің ірі корпорациялары. Олар алдын ала қор жинайды, логистиканы өзгертеді, әуе тасымалын пайдаланады. Олар үшін турбуленттілік – басқарылатын тәуекел. Кейде бұл пайдаға да айналады: әуе тасымалынан түсетін кіріс, баға құбылмалылығынан пайда табу. Ұтылған – дамушы және ең артта қалған елдер. Олардың экспорты құлайды, инвестор сенімі жоғалады.

Қытай басқа тәсілді көрсетті. АҚШ-қа экспорт азайғанда, компаниялар басқа нарықтарға көше алды. Бұл шығынды өтеп, жалпы экспорт көлемін сақтап қалды. Бұл мысал АҚШ-қа тәуелділіктің қауіпті екенін дәлелдеді. Нарықты әртараптандыру – жалғыз қорғаныс құралы.

Сауда келісімдері құбылмалылықты азайтады. Мұндай келісімдер аясында сауда жасайтын елдер тұрақтырақ көрсеткішке ие. Ережелер бар, дауларды шешу механизмі бар. Дегенмен, кепілдік жоқ. АҚШ–Мексика–Канада аймағы – соның мысалы. АҚШ-тың біржақты шешімі бүкіл жүйені шайқалта алады. Соған қарамастан, келісімдер бизнеске сенімділік береді, ұзақ мерзімді инвестицияға жол ашады.

Мамандардың ұсынысы:

1. Шараларды алдын ала жариялау.

2. Шешімдерді ашық деректерге сүйеніп қабылдау.

3. Халықаралық ұйымдар арқылы үйлестіру.

4. Сауда келісімдерін күшейту.

5. Нарықты және жеткізілімді әртараптандыру.

2025 жылы АҚШ саудадағы құбылмалылықтың басты экспорттаушысына айналды. Олардың саясаты жеткізілім тізбегін бұзып, ең әлсіз елдерге соққы берді. Дамыған елдер үшін бұл – басқарылатын тәуекел. Дамушы және ең артта қалған елдер үшін – тұрақтылыққа төнген қауіп. Әлем алдында таңдау тұр: ережелерді күшейту ме, әлде АҚШ-тың экспорттайтын тұрақсыздығына бейімделу ме.

Ален Серік,  порталының сарапшысы  EconomyKZ.org

Scroll to Top