Алматы – Қазақстанның ең үлкен қаласы, елдің қаржы және мәдени орталығы. Қалада 2,23 миллион адам тұрады, кәсіпкерлік пен экономикалық белсенділік деңгейі жоғары. Бірақ жылтыр көріністің артында жүйелі мәселелер де бар. Алматы көп салық жинайтын, дамыған қала болғанымен, оның бюджеті әлі де орталықтан бөлінетін қаражатқа тәуелді. Сонымен қатар, халық саны өсіп, инфрақұрылымдық проблемалар көбейіп келеді.
Халық санының шоғырлануы: орталықта тығыздық, шет аудандарда тоқырау
Қаладағы халық саны айтарлықтай өсті, бірақ ол теңдей таралған жоқ.
Халық саны ең көп аудандар:
1. Алатау ауданы – 369 998 адам
2. Әуезов ауданы – 358 132 адам
3. Бостандық ауданы – 328 788 адам
4. Алмалы ауданы – 266 077 адам
5. Түрксіб ауданы – 259 295 адам
Халық саны ең аз аудандар:
1. Жетісу ауданы – 198 519 адам
2. Наурызбай ауданы – 200 502 адам
3. Медеу ауданы – 247 366 адам
4. Түрксіб ауданы – 259 295 адам
5. Алмалы ауданы – 266 077 адам
Қаладағы халық негізінен орталыққа жақын аудандарда тұрады. Бірақ инфрақұрылым соған сай дамымай жатыр. Алатау ауданы жаңа ықшамаудандармен толғанымен, мектеп пен ауруханалар жетіспейді. Медеу ауданы беделді саналса да, ол жақтағы жолдар мен қоғамдық көлік мәселелері әлі шешілмеген.

Қаржы: үлкен сандар, бірақ тұрақсыздық бар
Алматы бюджетінің жалпы кірісі 1,97 трлн теңге, оның 92%-ы салықтар. Бұл елдегі ең жоғары көрсеткіш, бірақ қала бюджетінің 4,8%-ы трансферттерден тұрады. Яғни, Алматы өзі ақша тапса да, әлі де орталық бюджеттің көмегіне сүйенеді.
Ең көп табыс әкелетін аудандар:
1. Бостандық ауданы – 320 млрд теңге
2. Алмалы ауданы – 288 млрд теңге
3. Әуезов ауданы – 272 млрд теңге
4. Алатау ауданы – 258 млрд теңге
5. Түрксіб ауданы – 230 млрд теңге
Кәсіпкерлік деңгейі жоғары болғанымен, қаражаттың дұрыс бөлінбеуі салдарынан қаладағы негізгі мәселелер шешілмей жатыр.
Салықтар: кім көп төлейді, кім ұтады?
Алматы ел бойынша ең көп салық төлейтін қала. Мұндағы 1,81 трлн теңге салық кірісінің құрылымы:
• Жеке табыс салығы (36,6%) – қалада ресми түрде жалақы алатын адамдар саны жоғары;
• Корпоративтік табыс салығы (34,9%) – Алматы – бизнес орталығы;
• Әлеуметтік төлемдер (19,5%) – қызмет көрсету саласы негізгі сектор.
Алкоголь мен темекі акциздері Алматыда небәрі 1,1%, ал табиғи ресурстарды пайдаланудан түсетін табыс 0,4%. Бұл – Алматының өндірістік емес, қызмет көрсетуге тәуелді қала екенін көрсетеді.

Шығындар: ақша қайда кетіп жатыр?
Алматы бюджеті 1,58 трлн теңге, бірақ оның бөлінуі дұрыс па?
• Білімге – 29,6%, бірақ мектептердегі орын тапшылығы өте жоғары;
• Денсаулық сақтау – 2,9%, ал қалада халық саны өсіп, медициналық көмекке сұраныс артып келеді;
• Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық – 17,6%, бірақ жолдар мен көлік мәселелері шешілмей тұр;
• Көлік және байланыс – 16%, бұл салыстырмалы түрде жоғары, бірақ кептеліс мәселесі одан жеңілдемеген.
Ең көп бюджет бөлінген аудандар:
1. Бостандық ауданы – 315 млрд теңге
2. Әуезов ауданы – 295 млрд теңге
3. Алатау ауданы – 280 млрд теңге
4. Түрксіб ауданы – 260 млрд теңге
5. Алмалы ауданы – 245 млрд теңге
Алматыда денсаулық сақтау мен әлеуметтік қызметтерге бөлінген қаржы елдегі басқа өңірлермен салыстырғанда төмен. Бұл әсіресе халық саны тығыз аудандар үшін үлкен мәселе.
Алматы өсіп келе жатқан мегаполис пе, әлде жасанды қаржылық тұрақтылық па?
Алматы – Қазақстанның басты экономикалық орталығы, бірақ оның тұрақтылығы бірнеше факторларға тәуелді:
• Экономикалық тәуелділік – Алматының басты табысы қаржы және қызмет көрсету саласынан, ал экономиканың әртараптандырылуы әлсіз.
• Инфрақұрылымдық дағдарыс – мектептер, ауруханалар, жолдар халық санының өсуіне ілесе алмай жатыр.
• Аймақтық теңсіздік – Бостандық пен Наурызбай аудандарындағы өмір сапасының айырмашылығы үлкен.
• Жылжымайтын мүлік дағдарысы – Алматыдағы баспана бағасы күрт өсуде, ал қаланың өндірістік аймақтары дамымай жатыр.
Алматы жаңа стратегиясыз тұрақтылықты сақтап қала алмайды. Қала шынымен дамуға дайын ба, әлде тұтыну нарығы мен бюджеттен бөлінетін қаржы есебінен жасанды өсім жалғаса бере ме?
Дайындаған: Руслан Сұлтанов, экономист, арнайы www.economyKZ.org үшін


