Жыл сайын Қазақстан үкіметі нақты бір ЖІӨ өсім көрсеткішін жариялайды. Бұл сандар сырт көзге әдемі көрінгенімен, шын мәнінде не білдіреді? Көбіне – ештеңе. «Өсу» көрсеткіші артында шынайы емес үміттер, бюджет шығындарының артуы және инфляция тұр. Мұндай жағдайда экономика тиімділік емес, есеп беру қағидатымен жұмыс істейді. Нәтижесінде мынадай сұрақ туады: біз нақты не межелеп отырмыз – тұрақты даму ма, әлде жай сандар ма?
Енді осы механикалық межелеуден ақылға қонымды жүйеге көшу уақыты келді. Ең басты балама – әлеуетті ЖІӨ. Бұл түсінік арқылы тек көрсеткіш үшін емес, шынайы экономикалық тепе-теңдік үшін жұмыс істеуге болады. Бірақ бұл әдістің де тәуекелі бар. Қазақстан осы тәсілді енгізгенде ескі қателіктерді жаңа форматта қайталамауы тиіс.
Бүгінгі жүйеде үкімет мысалы, 5% өсімді меже қылып алады. Мемлекеттік органдар сол мақсатқа жету үшін экономиканы «қамшылай» бастайды, бірақ сапа ескерусіз қалады. Бұл – шынайы емес өсімнің көрінісі.
Осы тәсіл нәтижесінде проциклді саясат пайда болады – жақсы кезеңде бюджет шығындары артып, инфляция шарықтайды. Ал қиын кезеңде – үнемдеуге көшіп, жағдайды одан сайын қиындатады. Мұның соңы экономикалық теңсіздік пен әлеуметтік шиеленіске әкеледі.
Әлеуетті ЖІӨ – бұл экономика инфляция туындатпай-ақ шығара алатын ең жоғары өнім көлемі. Бұл көрсеткішті тікелей өлшеу мүмкін емес, бірақ арнайы модельдермен есептеуге болады. Оның басты артықшылығы – экономиканың қаншалықты жүктемеге шыдай алатынын анықтауға көмектеседі.
Дегенмен бұл әдістің де кемшілігі бар: есептегі қателіктер үлкен болуы мүмкін. Сондықтан әлеуетті ЖІӨ тек нақты есептеулермен, тәуелсіз мониторингпен қатар қолданылуы керек. Қазақстан үшін бұл – ерекше маңызды, өйткені бізде ашық әрі тұрақты әдістемелік бағалау дәстүрі әлі қалыптаспаған.
Контрциклді саясат дегеніміз – экономиканың жағдайына қарсы бағытта әрекет ету. Яғни, дағдарыс кезінде – қолдау көрсету, ал өсу кезінде – үнемдеу. Мысалы, 2020 жылғы пандемияда Қазақстанның бюджеті орынды жұмсалды. Бірақ 2022–2024 жылдары экономика қалпына келсе де, шығындар өсе берді. Бұл – типтік проциклдік қателік.
Бізге тұрақты экономикалық даму үшін автоматты түрде икемделетін фискалдық жүйе қажет. Яғни, саясат – қолмен басқару емес, ережеге сүйенуі керек.
Құрылымдық баланс – экономиканың циклдік ауытқуын ескермей есептелетін бюджет. Ол:
• Экономика қызған кезде артық шығыннан сақтайды;
• Дағдарыс кезінде экономикаға дем береді;
• Қарыздың шектен шығуын тежейді.
Қазақстан сияқты шикізатқа тәуелді ел үшін бұл өте өзекті. Құрылымдық баланс арқылы сыртқы шоктарды жұмсартуға болады.
Қазақстанның бюджеттік саясаты әркез тиімді бола бермеді:
• 2008–2009, 2015–2016, 2020 – дұрыс контрциклдік саясат жүргізілді;
• 2003–2007, 2011–2014, 2018–2019, 2022–2024 – экономикалық өсімге қарамастан шығын ұлғайып, бюджет дефицитке түсті.
Мұның себебі – фискалдық ереженің болмауы. Шығындар сәттік мақсаттарға бағытталды, ал стратегиялық тепе-теңдік ұмыт қалды.
Қазақстанға қажет 3 фискалдық ереже
1. Құрылымдық сальдо ережесі:
◦ Дағдарыста – ЖІӨ-нің 3%-на дейін дефицит;
◦ Тұрақты кезеңде – нөлге жақын немесе профицит.
2. Шығындардың өсу шегі:
◦ Бюджет шығындары әлеуетті ЖІӨ өсуінен жоғары болмауы керек;
◦ Бұл бюджетке тәртіп орнатады және популизмнен сақтайды.
3. Мемлекеттік қарыз шегі:
◦ Ең жоғарғы деңгей – ЖІӨ-нің 45%;
◦ 40% – министр түсініктеме беріп, ұсыныс жасауы тиіс;
◦ 42% – үкімет қысқарту жоспарын қабылдайды;
◦ 44% – автоматты түрде шығын қысқарып, келесі жылға теңгерімді бюджет ұсынылады.
Осы ережелерді сақтау үшін арнайы Фискалдық ережелер кеңесі құрылуы керек. Оның міндеті:
• әлеуетті ЖІӨ есептеу,
• құрылымдық балансқа мониторинг жүргізу,
• әдістемені нақтылап, ашықтықты қамтамасыз ету,
• Қаржы министріне кеңес беру.
Бұл кеңесті АСПИР, Ұлттық экономика министрлігі және Ұлттық банк бірігіп ұйымдастыра алады.
Қазақстанға не үшін жаңа фискалдық саясат қажет?
Біз енді құр сандардың соңынан қумауымыз керек. Нағыз мақсат – сапалы әрі теңгерімді өсім. Бұл – макроэкономикалық тұрақтылықтың негізгі шарты. Жаңа буын фискалдық ережелері – бұл жай ғана құжат емес, болашақтың кепілі. Олар арқылы үкімет қысқа мерзімді емес, ұзақмерзімді нәтижелерге жұмыс істейді.
Тәртіпті бюджет – тұрақты экономика кепілі.


