90-жылдардағы экономикалық дағдарыс: себептері

Кеңес Одағы тарағаннан кейінгі алғашқы жылдары жіберілген экономикалық қателіктердің салдары бүгінгі күнге дейін сезіледі. Менің ойымша, сол кезеңдегі басты қателіктер төмендегідей болды:

1.⁠ ⁠Рубль аймағынан кеш шығу

Қазақстанның Мәскеуге шамадан тыс тәуелді болуы және рубль аймағынан шығуды кешіктіру – ең ауыр қателіктердің бірі еді. Рубль аймағын сақтап қалу бастамасын қазақ басшылығының өзі ұсынғанымен, Мәскеу бұл ұсынысты қабылдамай, бас тартқан болатын (кейін бұл шешімге өкінгені анық).

Сол себепті Қазақстан рубльден ең соңғы болып бас тартты. Бұл жағдай ақша айналымының тұрақсыздануына және ұлттық ақша-несие саясатының жоғалуына әкелді. Шаруашылық байланыстар үзілген, бірыңғай экономикалық стратегия болмаған жағдайда ел гиперинфляцияға тап болды:

– 1992 жылы азық-түлік бағасы 30 есеге,

– 1993 жылы тағы 23 есеге өсті.

1994 жылға қарай инфляция деңгейі 1300%-ға жетіп, халықтың жинағын түкке тұрғысыз етті. Көпшілік айырбасқа көшіп, ақшаның құны жойылды. Ал ЖІӨ 1991 жылмен салыстырғанда шамамен 25% төмендеді.

Сол кезеңде банк жүйесі де дағдарысқа ұшырады. 1993 жылы елде 230-ға жуық коммерциялық банк болғанымен, олардың көбі нақты қаржы ресурстарына қол жеткізе алмады. Мемлекеттік бақылау әлсіз болды, банктер көбіне халықтың салымдарын пайдаланып, жиі күйреді.

2.⁠ ⁠Жекешелендіру = «жекеге алып алу»

Екінші жүйелік қателік – жекешелендірудің әділетсіз және ашық еместігі. Ресми түрде ол тиімді нарықтық экономиканы қалыптастырып, инвестиция тартуды көздегенімен, іс жүзінде «прихватизацияға» айналды.

Купондық жекешелендіру халыққа әділ мүмкіндік бермеді және тиімді меншік иелері қабатын қалыптастыра алмады. Кейбір кәсіпкерлер мен делдалдар активтерді арзанға алып, шетелге әлдеқайда қымбат бағаға сатып, аса ірі табысқа ие болды.

Сол уақытта жемқорлық пен көлеңкелі экономика да қарқын алды — шамамен экономиканың 30%-ы ресми есептен тыс қалып қойды.

Нәтижесінде жекешелендіру бәсекелестік ортаны қалыптастырмады, керісінше, бай мен кедейдің ара-жігін тереңдетіп, қоғамның реформаларға деген сенімін жоғалтты.

3.⁠ ⁠Материалдық және сыртқы активтердің жоғалуы

Үшінші маңызды қателік – елдегі материалдық активтердің қозғалысын бақылаудың болмауы. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында елден әскери ұшақтар, өндірістік жабдықтар және басқа да мемлекеттік мүліктер ұрланып немесе сатылып кетті.

Бұған қоса, бұрынғы одақтас республикалардың КСРО қарыздары мен активтерін Ресейге беру туралы шешімі де ауыр соққы болды. Соның нәтижесінде Ресей КСРО-ның 97 млрд долларлық жалпы қарызының 63 млрд-ын өз мойнына алды, бірақ оның орнына 150 млрд доллар шамасындағы шетелдік активтер мен басқа елдердің КСРО алдындағы қарыздарын иеленді.

90-жылдардағы ауыр тәжірибе Қазақстанға маңызды сабақ берді.

Болашақта мұндай қателіктерді болдырмау үшін:

• ⁠ ⁠Ұзақ мерзімді жоспарлау жүйесін қалыптастыру қажет. Реформалар бірізділікке негізделіп, әр шешім үшін нақты тұлғалар жауапты болуы тиіс. Жауапкершілік тек саяси емес, құқықтық деңгейде де бекітілуі керек.
• ⁠ ⁠Экономикалық өзгерістер қайтарымсыз сипатқа ие болғанда ғана қоғам оларды әділ және тұрақты деп қабылдайды.
• ⁠ ⁠Мемлекет макроэкономикалық тұрақтылық пен әлеуметтік қорғау арасындағы тепе-теңдікті сақтауы қажет.
• ⁠ ⁠Аймақтық саясат басты назарда болуы тиіс: экономикалық бастамалар өңірлерге берілуі керек. Бұл өз салық базасын нығайтып, кәсіпкерлік белсенділікті арттырады.

Жергілікті деңгейдегі «табыс табуға деген ынтаның жоғалуы»– шамадан тыс орталықтандыру мен бастамаға орын бермеудің салдары.