2025 жылдың қорытындысында Қазақстанда бір қарағанда түсініксіз көрінетін жағдай қалыптасты. Оны әлеуметтік-экономикалық «қайшы» деп атауға болады. Бір жағынан, нақты ЖІӨ 6,5% өсіп, 2011 жылдан бергі ең жоғары көрсеткішке жетті. Екінші жағынан, халықтың жан басына шаққандағы нақты табысы 1,1%-ға төмендеді. Бұл 2009 жылдан бергі ең әлсіз нәтиже.
Осы жағдайды Үкімет те түсіндіруге тырысып жатыр. Қазір 2029 жылға дейін халық табысын арттыру бағдарламасы дайындалып жатыр. Ұлттық экономика министрлігі де өз Telegram арнасында статистиканы талдап, жоспарланған шараларды көрсетті. Бірақ мәселе бұдан әлдеқайда терең.
Қарапайым тілмен айтсақ, экономика өсіп жатыр, бірақ адамдар оны өз қалтасынан сезбей отыр.
Бір себебі бар. Экономика өскен кезде жалақы бірден өспейді. Алдымен компаниялар өндірісті ұлғайтады, табысын арттырады, инвестиция құяды. Содан кейін ғана біртіндеп жалақы мен жұмыс орындарын көбейтеді.
Бірақ мәселе тек қысқа мерзімде емес. Соңғы 5 жылда Қазақстанның нақты ЖІӨ 27%-ға өсті. Ал халық табысы тек 11%-ға ғана артты. Яғни табыс өсімі экономикадан шамамен 2,5 есе артта қалып отыр.
Бұл енді құрылым мәселесі. Яғни экономиканың сапасы туралы сұрақ.
Экономиканы кім қалыптастырады
2025 жылы Қазақстан халқының саны орта есеппен 20,4 млн адам болды. Бірақ соның тек 9,3 миллионы ғана нақты экономикаға қатысады. Бұл бар болғаны 46%.
Оның ішінде:
- 7,2 млн адам жалдамалы қызметкер
- 2,2 млн адам өзін-өзі жұмыспен қамтыған
Қалған 11,1 млн адам экономикаға тікелей қатыспайды:
- зейнеткерлер — 2,5 млн
- студенттер — 1,2 млн
- 15 жасқа дейінгі балалар — 6,2 млн
- жұмыссыздар — 449 мың
- басқа топтар — 644 мың
Сондықтан экономикалық өсім бәріне бірдей таралмайды.
Бұл табыс құрылымынан да көрінеді:
- 75% табыс еңбек пен экономикалық белсенділіктен келеді
— жалақы — 67%
— өзін-өзі жұмыспен қамту табысы — 8%
- 25% бюджеттен келеді
— зейнетақы — 18%
— стипендия — 0,5%
— жәрдемақы және басқа төлемдер — 6,6%
Экономикалық өсім қайда қалыптасады
Экономикалық өсім біркелкі емес, ол бірнеше салада ғана шоғырланған.
2025 жылы ЖІӨ өсімінің 88%-ын бес сала берді:
- тау-кен өнеркәсібі +1,1 п.п.
- өңдеу өнеркәсібі +0,8 п.п.
- құрылыс +1,0 п.п.
- сауда +1,7 п.п.
- көлік +1,2 п.п.
Бұл салалардың ЖІӨ-дегі үлесі шамамен 56%.
Өсімнің негізгі себептері:
- мұнай өндірісі 13,3%-ға артты
- соның әсерінен сауда мен тасымал да өсті
- құрылыс саласы мемлекеттік инвестициялар есебінен дамыды
Бірақ маңызды деталь бар.
Осы салаларда:
- жалдамалы жұмысшылардың тек 37%-ы ғана жұмыс істейді
- бұл бүкіл халықтың шамамен 13%-ы
Олар халық табысының шамамен 30%-ын қалыптастырады.
2025 жылы бұл салаларда:
- нақты жалақы тек 1,3%-ға өсті
- жұмыспен қамту 2,3%-ға артты
Яғни өсім өндіріс тиімділігінен емес, көлемнің ұлғаюынан келіп отыр.
Қарапайым тілмен:
экономика «тереңдемей», тек «кеңейіп» жатыр.
Неге табыс төмендеп жатыр
Табыстың қалай өзгергенін қарасақ, қызық сурет шығады.
Жалпы табысқа оң әсер еткен тек:
- зейнетақы +1,1 п.п.
- стипендия шамамен +0,1 п.п.
Бұл:
- зейнетақының нақты 4,7%-ға өсуімен
- стипендияның 2 есе көтерілуімен байланысты
Егер осы өсім болмаса, халық табысы 2,2%-ға төмендер еді.
Ал қалған табыс көздері керісінше минус берді:
- өзін-өзі жұмыспен қамту -1,0 п.п.
- жалақы -0,7 п.п.
- басқа табыстар -0,4 п.п.
Негізгі қорытынды: табыс өсімі экономикадан емес, бюджеттен келіп отыр.
Қосымша фактор: инфляция.
Бағалар өскен сайын, табыстың номиналды өсімі «жойылып» кетеді. Тағы бір қарапайым экономикалық логика бар. Егер табыс халық санынан баяу өссе, онда жан басына шаққандағы табыс төмендейді. Сондықтан табысты ЖІӨ-мен емес, бір адамға немесе бір жұмысшыға шаққандағы өнімділікпен салыстыру керек. Себебі жалақының негізі — еңбек өнімділігі.
Еңбек нарығындағы өзгерістер
Соңғы 15 жылда еңбек нарығы қатты өзгерді.
- ауыл шаруашылығында жұмыс істейтіндер 1,3 млн адамға азайды
- қызмет көрсету саласында керісінше 2,3 млн адамға өсті
Бірақ қызмет көрсету саласының ерекшелігі бар.
Бұл көбіне ішкі нарыққа жұмыс істейтін сектор:
- экспорт аз
- өнімділік баяу өседі
- басқа салаларға тәуелді
Соңғы 15 жылда:
- қызмет көрсету саласы орта есеппен 1,3% өсті
- нақты сектор 5,9% өсті
Сондықтан адамдардың қызмет көрсету саласына көптеп ауысуы табысты айтарлықтай өсірмеді.
Жағдайды не өзгерте алады
Шешім бар, бірақ ол оңай емес. Негізгі бағыт: өндіріс пен экспортқа бағытталған салаларды дамыту. Қарапайым тілмен: жоғары қосылған құны бар жұмыс орындарын көбейту керек.
Басты бағыттар:
- өңдеу өнеркәсібі
- машина жасау
- агроөнеркәсіп
- энергетика
Әсіресе энергия маңызды.
Арзан және тұрақты энергия:
- өндіріс шығынын азайтады
- бизнестің бәсекеге қабілеттілігін арттырады
Сондықтан:
- атом электр станциясы
- 4-ші мұнай өңдеу зауыты
Бұл жай ғана жобалар емес, болашақтың негізі. Әлемде энергия біртіндеп жаңа «валютаға» айналып жатыр. Соңғы маңызды нәрсе: инфляцияны бақылау. Баға тұрақты болмаса, табыс қанша өссе де, пайдасы болмайды.
Мәселе ЖІӨ өсімінде емес. Негізгі сұрақ: экономика қандай сапада өсіп жатыр? Егер өнімділік өсіп, сапалы жұмыс орындары көбеймесе, халық табысы да өспейді. Сондықтан басты мақсат: өнімділікті арттыру және сапалы жұмыс орындарын құру. Бұл ғана халықтың нақты өмір деңгейін көтере алады.
Nihonjin Gakusei, тәуелсіз сарапшы, www.economyKZ.org үшін арнайы
