2025 жылғы Қазақстандағы кредиттер: трендтер мен шектеулер

2025 жылы Қазақстанда кредит тақырыбы ерекше өзекті болды. Себебі бір уақытта бірнеше фактор қатар келді: инфляция күшейді, ақша-кредит саясатының параметрлері жиі өзгерді, сонымен бірге экономикада кредит беру белсенділігі сақталып қалды. Бір қарағанда бұл түсініксіз көрінеді. Ақша қымбаттаса, кредитке сұраныс азаюы керек сияқты. Бірақ бұл өте қарапайым түсінік.

Мәселе мынада: кредит портфелі мен жаңа берілген кредиттер бір нәрсе емес. Портфель — өткен шешімдердің нәтижесі. Ал жаңа берілген кредиттер — бүгінгі жағдайға берілген жауап. Сондықтан 2025 жылды дұрыс түсіну үшін, жалпы портфельге емес, кредит беру ағындарына, яғни жаңа кредиттерге қарау керек.

2025 жылдың 11 айының қорытындысы бойынша екінші деңгейлі банктердің активтері 68,3 трлн теңге болды. Ал елдің номиналды ЖІӨ-сі шамамен 161,9 трлн теңге деп күтілуде. Яғни банк секторының активтері ЖІӨ-нің шамамен 42 пайызына тең.

Бұл дамыған елдермен салыстырғанда аса жоғары емес. Бірақ бұл жақсы ма, жаман ба деген сұраққа бірден жауап беру қиын. Әр елдің экономикасы әртүрлі. Қазақстанда банктердің рөлі айқын: ставка өзгерсе, бизнес пен халық оны бірден сезеді. Бірақ сонымен бірге кредит әлі де ұзақ мерзімді инвестициядан гөрі, көбіне айналымды ұстап тұру құралы болып отыр.

Инфляция жоғары, ақша-кредит шарттары қатаң. Осындай кезде жиі айтылатын пікір бар: кредит портфелі өссе, базалық ставка әсер етпей жатыр деген сөз. Бұл дұрыс емес.

Себебі портфель — жиналған көлем. Оның ішінде бұрын, басқа ставкамен берілген кредиттер бар. Ол бірден өзгермейді. Ал жаңа берілген кредиттер қазіргі ставканы, банктердің тәуекелге көзқарасын, клиенттердің шешімін көрсетеді. Сондықтан қымбат ақшаның нақты әсері алдымен жаңа кредиттерден көрінеді.

2025 жылдың наурызында базалық ставка 16,5 пайызға көтерілген кезде кредит беру аздап қана баяулады. Ал қазан-қарашада ставка 18 пайызға жеткен соң, нарықтың реакциясы анық көріне бастады. Екі ай қатарынан экономикаға берілген кредиттер көлемі баяулады.

Жыл бойындағы құрылым мынадай болды:

• ⁠ ⁠51,6 пайыз — бизнеске берілген кредиттер
• ⁠ ⁠48,4 пайыз — халыққа берілген кредиттер

2025 жылдың қаңтар-қараша айларында бизнеске шамамен 19,1 трлн теңге кредит берілді. Орта есеппен айына 1,7 трлн теңге. Кей айларда, әсіресе қыркүйек пен қазанда, бұл көрсеткіш 2 трлн теңгеден асты, ал қарашада төмендеді.

Бұл қалыпты жағдай. Себебі экономикада маусымдық факторлар, келісімшарттар циклі, нарықтағы өтімділік әсер етеді. Бірақ ең маңыздысы — осы кредиттер қай салаға және қай өңірге барып жатыр.

Кредиттердің басым бөлігі Алматы, Астана және Шымкентте, әсіресе Алматыда шоғырланған. Бұл кездейсоқ емес. Көптеген компаниялар ел бойынша жұмыс істесе де, қаржылық орталығы осы қалаларда орналасқан. Бас кеңсе, есеп айырысу, басқару сол жерде.

Сондықтан кредит көбіне өндіріс тұрған жерге емес, қаржы айналымы басқарылатын жерге барады. Бұл бір маңызды нәрсені көрсетеді: ақша-кредит саясаты ең алдымен ірі қалаларда тез сезіледі. Ал өңірлерде кепіл, қарыз алушы сапасы, банктік өнімдер шектеулі болғандықтан, кредит алу қиынырақ.

Салалар бойынша құрылым өте анық:

• ⁠ ⁠Сауда — 44,1%
• ⁠ ⁠Өнеркәсіп — 29,6%
• ⁠ ⁠Көлік — 5,9%
• ⁠ ⁠Құрылыс — 5,1%
• ⁠ ⁠Ауыл шаруашылығы — 2,0%
• ⁠ ⁠Байланыс — 1,4%
• ⁠ ⁠Басқа қызметтер — 11,9%

Бұл нені білдіреді? Қазақстанда кредиттің негізгі бөлігі айналым экономикасына қызмет етеді. Сауда саласында ақша тез айналады. Сондықтан ставка жоғары болса да, сауда кредит алуды тоқтатпайды. Себебі кредит болмаса, тауар келмейді, келісім бұзылады, нарықтағы үлес жоғалады.

Ал өнеркәсіп пен құрылыс үшін жағдай басқаша. Онда жобалар ұзақ мерзімді. Қымбат ставка мұндай шешімдерді кейінге қалдырады. Бірақ бұл бірден портфельдің құлауына әкелмейді. Әсері біртіндеп көрінеді: ұзақ мерзімді кредит азаяды, қысқа мерзімді құралдар көбейеді.

2025 жылы валюталық кредиттердің үлесі орта есеппен шамамен алтыншы бөлікті құрады. Кей айларда, әсіресе күзде, бұл үлес күрт өсті. Бұл сыртқы саудамен тікелей байланысты.

Импорт, экспорт, логистика қажет болғанда, компаниялар валютамен қарыз алуға дайын. Кей жағдайда валюталық ресурс теңгеге қарағанда арзан болуы мүмкін. Әсіресе егер компанияның валюталық түсімі болса. Бұл бір нәрсені көрсетеді:

Қазақстандағы кредит циклы тек ішкі ставкаға емес, сыртқы саудаға да тәуелді.

Бизнеске берілетін пайыздық ставка базалық ставкадан автоматты түрде шықпайды. Ол екі бөліктен тұрады:

• ⁠ ⁠қорландыру құны
• ⁠ ⁠тәуекел үстемесі

Ірі, сенімді компаниялар жақсы шарт алады. Банктер олар үшін бәсекеге түседі. Кепіл бар, есеп ашық. Сондықтан орташа статистикада ставка өсімі байқалмай қалуы мүмкін.

Бірақ бұл базалық ставка әсер етпейді деген сөз емес. Әсері басқаша көрінеді: тәуекелі жоғары, ұзақ жобалар нарықтан шығады, ал қысқа және сенімді кредиттер қалады. Соның нәтижесінде орташа ставка тіпті төмендеуі мүмкін.

Тұтынушылық кредиттер ішкі сұранысты ұстап тұрады, бірақ жаңа өндіріс ашпайды. Кей жағдайда инфляцияны күшейтеді. Ипотека аралық рөл атқарады: бір жағынан құрылысқа серпін береді, екінші жағынан бағаны өсіруі мүмкін.

Сондықтан маңыздысы тек кредит көлемі емес, кредит не үшін алынып жатыр деген сұрақ.

2025 жылы Қазақстандағы кредит импульсі негізінен айналымдық сипатта болды. Сауда басым, ірі қалалар алда. Бұл қымбат ақша жағдайында түсінікті. Ақша тез қайтатын жерге барады. Қымбат ақшаның әсері бірден емес, уақыт өте көрінеді. Алдымен кредит құрылымы өзгереді. Кейін инвестиция баяулайды. Одан кейін өнімділік пен өсім төмендейді.

Сондықтан «кредит өсіп жатыр ма, жоқ па» деген сұрақтан гөрі, «кредит неге беріліп жатыр» деген сұрақ маңыздырақ. Егер кредит тек тұтыну мен саудаға кетсе, экономика сырттай белсенді көрінеді, бірақ ұзақ мерзімді өсім шектеулі болады.

Ал егер кредит өнеркәсіпке, инфрақұрылымға, технологияға бағытталса, онда ұзақ ақша, тұрақты саясат, сенімді қаржы жүйесі қажет. Алдағы жылдардағы басты міндет — кредитті жай айналымнан инвестицияға қарай біртіндеп бұру. Экономиканың ұзақ мерзімді күші дәл осы жерде.