Сіз миллиондаған адам тұратын үлкен үйді басқаратыныңызды елестетіңіз. Күн сайын олар тамаққа, киімге, білімге, медициналық көмекке және басқа да қажеттіліктерге мұқтаж.
Осы игіліктерге үздіксіз қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін, олардың қажеттіліктерін қалай қамтамасыз ететініңізді алдын ала жоспарлау қажет, яғни бюджет жасау керек. Ел ауқымында мұндай бюджет республикалық бюджет деп аталады, ал қалалар деңгейінде – жергілікті бюджет деп аталады.
Республикалық бюджет – бұл үкімет елдің әртүрлі қажеттіліктеріне қанша қаражат жұмсалатынын шешетін жоспар: жолдар салу, мектептер, ауруханалар, мұқтаж жандарға көмек көрсету, қорғаныс және тағы басқалар. Біз отбасылық бюджетте азық-түлікке, коммуналдық қызметтерге және демалысқа шығындарды жоспарлайтынымыз сияқты, мемлекет те өз кірістері мен шығыстарын мұқият жоспарлауы керек.
Бюджеттің негізгі кіріс көздері – салықтар, кедендік баждар және басқа да алымдар. Бұл түсімдерді отбасылық кіріспен – жалақымен немесе бизнес кірісімен салыстыруға болады. Бұл қаражаттар содан кейін әртүрлі қажеттіліктерге бөлінеді, дәл біз жалақының қандай бөлігін азық-түлікке жұмсап, ал қандай бөлігін демалысқа немесе үйді жөндеуге жинайтынымыз сияқты.
Республикалық бюджет экономика мен қоғамның дамуы үшін негізгі рөл атқарады. Егер қаражат білім мен денсаулық сақтауға бағытталса, бұл халықтың өмір сүру деңгейі мен әл-ауқатын арттыруға ықпал етеді. Алайда, қаражатты тиімсіз пайдалану бюджеттің тапшылығына әкелуі мүмкін, бұл отбасылардың табысынан көп шығындалуы және несие алуға мәжбүр болу жағдайымен салыстыруға болады.
Республикалық бюджетті қалыптастыру және бөлу механизмін түсіну үкімет деңгейінде неге бір немесе басқа шешімдер қабылданатынын және олардың әрбір азаматтың өміріне қалай әсер ететінін жақсы түсінуге көмектеседі.
Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің мәліметінше, 2024 жылдың бірінші жартыжылдығында республикалық бюджет кірістері 8,7 триллион теңгені құрады. Бюджетке негізгі үлесті салықтық түсімдер (59,8%) және трансферттер (35,1%) қосты.
1-суретте республикалық бюджет кірістері әсіресе ақпан және мамыр айларында белсенді екенін көруге болады, бұл кезде салықтық түсімдер үлесі артады. Бұл компаниялардың салық есептілігін тапсыру және салық міндеттемелерін орындау кезеңдерімен байланысты. Салықтық түсімдер негізінен корпоративтік табыс салығы (КТС), қосылған құн салығы (ҚҚС) және акциздерден тұрады.
2024 жылдың бірінші жартыжылдығында салықтық түсімдер бюджет кірістерінің 59,8%-ын немесе 5,2 трлн. теңгені құрады.
2-суретте көрсетілгендей, негізгі кірістердің өсуі ҚҚС-тің ақпан және мамыр айларында артуымен байланысты. 2024 жылдың қаңтар-маусым аралығында КТС үлесі 32,4%, ҚҚС үлесі – 40,2%, акциздер үлесі – 1,3%, ал басқа салықтардың үлесі – 26,1% болды. Салықтық түсімдердің маусымдылығы ҚҚС төлеу мерзімі есепті кезеңнен кейінгі екінші айдың 25-ші күніне сәйкес келуімен түсіндіріледі. Сондықтан 2024 жылдың тамыз және қараша айларында салықтық түсімдердің одан әрі өсуін күтуге болады.
Сондай-ақ бюджетінің Ұлттық қордан түсетін трансферттерге айтарлықтай тәуелді екенін атап өткен жөн. 2024 жылдың бірінші жартыжылдығында республикалық бюджет кірістеріндегі трансферттердің үлесі 36,6%-ды құрады, бұл 3 триллион теңгеге тең, оның едәуір бөлігі Ұлттық қордан кепілдендірілген трансфертті құрады.
Мемлекеттің өсіп келе жатқан шығыстары мен әлеуметтік қызметтерге сұраныстың артуын ескере отырып, республикалық бюджет кірістерін ұлғайтып, Ұлттық қордан түсетін трансферттерге тәуелділікті азайту қажет. Әйтпесе, бюджет тапшылығының өсу қаупі бар, бұл мемлекеттің өз міндеттемелерін орындамауына әкелуі мүмкін.
Тоқтасын Бақберген
экономист
