ЮНКТАД жариялаған World Investment Report 2026есебінің алғашқы тарауы алғаш қарағанда көңілге үміт ұялатады. Екі жылдық құлдыраудан кейін 2025 жылы әлемдік тікелей шетелдік инвестициялар (ТШИ) 6%-ға өсіп, 1,6 трлн долларға жетті. Алайда Еуропадағы ірі қаржы хабтары арқылы өткен капитал ағындарын алып тастаса, нақты өсім небәрі 4% болады. Дәл осы айырмашылық есептің басты қорытындысын көрсетеді: әлем бұрынғы жаһандану моделіне қайта оралмайды. Өзгеріп жатқан нәрсе — капиталдың қозғалу логикасы.
Соңғы отыз жыл бойы қағида қарапайым еді: өндіріс жұмыс күші арзан, шығын төмен елдерге көшетін. Осы модельдің арқасында көптеген дамушы мемлекеттер жаһандық жеткізу тізбектеріне қосылып, жаңа зауыттар, өндірістік алаңдар мен логистикалық орталықтарға ие болды. Инвестор үшін басты өлшем тиімділік болатын: қай жерде өндіріс арзанырақ болса, капитал да сонда ағылатын.
Бүгінде бұл қағида тез өзгеріп жатыр. Оның үстіне өзгеріс ресми статистика көрсеткеннен әлдеқайда жылдам жүріп жатыр. 2025 жылғы өсімнің едәуір бөлігі жаңа өндірістердің ашылуынан емес, трансұлттық компаниялардың ішкі қаржылық операцияларынан, корпоративтік қайта құрылымдаудан және халықаралық қаржы орталықтары арқылы өткен капитал қозғалысынан қалыптасты. Басқаша айтқанда, қазіргі көрсеткіштер барған сайын нақты өндірістің кеңеюін емес, жаһандық бизнестің бухгалтерлік есептерін көбірек бейнелейді.
Бұл үрдіс ұзақмерзімді статистикадан да анық көрінеді. Соңғы он бес жылда әлемдік экономика мен сауда салыстырмалы түрде тұрақты өссе, тікелей инвестициялар жыл сайын қатты құбылып отырды. Оның үстіне бұл өзгерістердің негізгі себебі жаңа кәсіпорындардың іске қосылуы емес, ірі корпоративтік мәмілелер болды. Демек, ТШИ көлемі әлемдік өнеркәсіптің ахуалын көрсететін сенімді индикатор болудан әлдеқашан қалған.
Сондықтан бүгінде капиталдың жалпы көлемінен гөрі оның қайда бағытталғаны маңыздырақ. Мұнда айырмашылық айқын байқалады. Дамыған экономикаларға тартылған инвестиция 11%-ға өсіп, 723 млрд долларға жетті. Ал дамушы елдер жалпы көлемнің басым бөлігін сақтап қалғанымен, өсім бар болғаны 2%болды. Оның өзі негізінен табысы жоғары мемлекеттерге тиесілі. Орта табысты елдерде өсім іс жүзінде тоқтады, ал табысы төмен мемлекеттер өткен жылмен салыстырғанда тіпті аз инвестиция тартты.
Бұл кездейсоқ құбылыс емес. Инвесторлар енді арзан жұмыс күшіне емес, сенімділікке көбірек мән береді. Яғни дамыған инфрақұрылымға, технологияға қолжетімділікке, білікті кадрларға және жаңа өндірістік тізбектерге тез қосыла алу мүмкіндігіне басымдық береді. Бірнеше онжылдық бойы негізгі артықшылық саналған арзан еңбек күші енді шешуші фактор емес.
Өзгеріс салалар арасында да анық байқалады. Бұрын шетелдік капитал ондаған секторға бөлінсе, қазір инвестициялар негізінен деректерді өңдеу орталықтарына, цифрлық инфрақұрылымға, жартылай өткізгіштер өндірісіне, мұнай-газ саласына және бірнеше капиталсыйымды бағытқа шоғырланып жатыр. Дәл осы салалар жаңа жобалардың жалпы құнының негізгі өсімін қамтамасыз етті. Ал жаһандық жеткізу тізбектеріне тәуелді өндірістерге салынатын инвестициялар азайды, инфрақұрылымдық жобалар баяулады, жаңартылатын энергетикадағы өсім де өткен жылмен салыстырғанда әлсіз болды.
Мәмілелердің сипаты да өзгерді. Инвесторлар бұрынғыдан да көп қаржы салғанымен, мұны сирек жасайды. Нарықта құны бірнеше миллиард доллар болатын мегажобалар көбейіп, шағын және орта жобалар сирек кездесе бастады. Яғни әлемдік капитал тек географиялық тұрғыдан ғана емес, мәмілелер көлемі жағынан да шоғырланып келеді.
Мұның өзі мемлекеттер арасындағы бәсекенің табиғатын өзгертуде. Арзан еңбек күші енді жеңіске жеткізбейді. Егер инвестициялардың негізгі бөлігі цифрлық инфрақұрылым мен күрделі өндірістерге бағытталса, онда басты артықшылық — сенімді энергетика, тиімді көлік жүйесі, инженерлік кадрлар және өндірісті қолдайтын цифрлық экожүйе.
Бұл үрдіс әлемдік көшбасшылар тізімінен де байқалады. Бүгінде жаһандық ТШИ ағынының 80%-дан астамы небәрі жиырма елге тиесілі. Бірінші орында шамамен 277 млрд доллармен АҚШ, одан кейін Сингапур, Гонконг және Қытай орналасқан. Оның үстіне бұл рейтингтің өзі барған сайын бірнеше ірі жобаның ықпалымен қалыптасып келеді. Яғни капитал тартудағы өсім кең ауқымды экономикалық белсенділіктен емес, санаулы мегажобалардан туындайды.
Дамушы елдердің өзінде де жағдай біркелкі емес. Бразилия табиғи ресурстар мен энергетикаға салынған инвестициялар есебінен позициясын күшейтті. Үндістан мен Мексика өндіріс пен қызмет көрсету секторына капитал тартуды жалғастырып отыр. Ал БАӘ халықаралық ірі жобалардың арқасында жоғары белсенділікті сақтап қалды. Дегенмен жалпы үрдіс өзгермейді: инвестициялар ең дайын бірнеше экономикаға ғана шоғырланып жатыр, ал қалған мемлекеттер үшін капитал үшін күрес бұрынғыдан әлдеқайда қиындай түсті.
Көптеген дамушы мемлекет үшін бұл жай ғана статистика емес. 2025 жылы тікелей шетелдік инвестициялар олардың сыртқы қаржыландыруының шамамен жартысын қамтамасыз етті. Бұл көрсеткіш ресми даму көмегі мен портфельдік инвестициялардың жиынтық көлемінен де жоғары. Сондықтан жаһандық инвестициялық ережелердің өзгеруі технология трансферіне, экономиканы жаңғыртуға және жаңа жұмыс орындарының құрылуына тікелей әсер етеді.
Формалды түрде әлем былтырғыдан көп инвестиция тартып отыр. Бірақ бұл өсімнің сапасы мүлде басқа. Жаһандану аяқталған жоқ. Ол іріктелетін кезеңге өтті.Капитал енді бүкіл әлемге біркелкі таралмайды. Ол технология, инфрақұрылым және тиімді мемлекеттік саясат ұзақмерзімді тәуекелдерді төмендететін елдерге ғана шоғырланады. Соңғы отыз жыл бойы жұмыс істеген «арзан болса — тартымды» деген қағида өз күшін жоғалтып келеді.
Әлемдік капитал бұрынғыдай мобильді. Бірақ ол әлдеқайда талғампаз болды. ЮНКТАД есебінің негізгі сигналы да осы. Мемлекеттер әлі де шетелдік инвестиция үшін бәсекелесіп жатыр. Алайда жеңіске енді ең төмен шығын ұсынғандар емес, жаңа әлемдік өндірістік архитектураға бейімделе алған елдер жетеді. Алдағы жылдардың басты оқиғасы ТШИ-дің 6%-дық өсімі емес, инвестициялық басымдықтардың түбегейлі өзгеруі болуы ықтимал.
Бәлкім, бірнеше жылдан кейін 2025 жыл классикалық жаһандану дәуірі аяқталған кезең ретінде бағаланатын шығар. Бұрын инвестор ең арзан өндіріс орнын іздейтін. Енді ол ұзақмерзімді тұрақтылықты іздейді. Өзгеріп жатқан тек капиталдың географиясы емес. Бизнестің ынталандыру жүйесі де, мемлекеттердің өзара бәсекесі де жаңа кезеңге өтті. Жаңа инвестициялық карта қалыптасып жатыр. Ендігі басты сұрақ — келесі миллиард доллар қайда баратыны емес, оны қандай жаңа ережелер бағыттайтыны.
Сұлтан Валиханов, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
