Қазақстанның фармацевтика секторындағы дағдарыс

Қазақстан фармацевтикасы жүйелі қайшылықтың ортасында тұр. Мемлекет бизнестен экономикалық үлесін арттыруды талап етеді, импортты алмастыруды басты мақсат ретінде жариялап отыр және биік межені белгілеген: 2029 жылға қарай отандық өндірушілердің үлесі ішкі нарықтың кемінде 50%-ын құрауы тиіс. Алайда іс жүзінде қолдау тетіктері жиі қысым құралына айналып отыр. Ал аудит қорытындылары бұл қайшылықты күшейтіп, инвесторлардың сенімін шайқалтты.

Бүгінде нарықтағы көрсеткіштер парадоксальды. Ақшалай есептегенде отандық компаниялардың үлесі небәрі 15% (171,6 млрд теңге), ал заттай түрде шамамен 30%. Қазақстанда шығарылатын дәрі-дәрмек пен медициналық бұйымдардың басым бөлігі төмен бағалы сегментке тиесілі. Ал қымбат дәрілердің үлесін импорт ұстап отыр, сондықтан нарық құрылымын солар анықтайды.

Фармацевтикалық нарықтың жартысы мемлекеттік сатып алуларға тиесілі. Мұнда отандық тауар өндірушілердің үлесі ақшалай 30% (146,5 млрд теңге), ал қаптамада – 70%. Бір қарағанда бұл салмақты нәтиже сияқты. Бірақ олардың орны арзан өнімдер сегментінде ғана бекіген. Демек, өндірушілер көлем жасап отыр, бірақ баға мен табыс құрылымында бәсекеге түсе алмайды.

Президент қойған 50%-дық меженің мақсаты – өзгерістерге серпін беру. Бұл ұлттық қауіпсіздікпен де байланысты. Әсіресе пандемия кезінде Қазақстан сыртқы жеткізілімге тәуелді екенін анық сезінді. Бірақ нақты қолдау тетіктері декларацияға қайшы келеді.

Негізгі құрал – ұзақ мерзімді келісімшарттар, «нарық инвестицияға айырбас» моделі. Теорияда бұл екі жаққа да тиімді: бизнес зауыт салады, өндірісті жаңғыртады, жабдық пен шикізат алады, ал мемлекет өнімді өткізуге кепілдік береді. Бірақ тәжірибеде бұл жүйеде қайшылық көп.

Аудиторлардың есебінше, 2024 жылы отандық өндірушілердің тек 16,4%-ы ғана (34 компания) мұндай келісімшартқа қол жеткізді. Ал «СК-Фармация» арқылы жүзеге асатын бақылау жүйесі тиімсіз деп танылды: тексерістер жүйелі емес, тетіктер істемейді. 14 өндірушіде заңбұзушылықтар анықталып, келісімшарттар бұзылды.

Алғашқы қарағанда қорытынды айқын: қамту аз, бақылау әлсіз, міндеттемелер орындалмайды. Бірақ бұл – біржақты көзқарас. Ол тек бизнеске назар аударып, мемлекеттің міндеттемелерін елемейді.

«ФармМедИндустрия Қазақстан» қауымдастығының талдауына сәйкес, кідірістердің негізгі бөлігі реттеуші рәсімдерден шыққан. 7 өндірушімен жасалған 8 ұзақ мерзімді келісімшарт пен 75 позиция бойынша (12 дәрі, 63 медициналық бұйым) жағдай былайша бөлінді: 42% кідіріс – шекті бағаны тіркеуде, 38% – дәрілер мен бұйымдарды тіркеуде, 7% – сипаттамаларды нақтылауда, 7% – Бірыңғай дистрибьютор тізімінде болмауда, 6% – түпнұсқа препараттардың патентін ұзартуда.

Маңыздысы – өндірушілер өз міндеттемелерін орындады: зауыттар салынды, жабдықтар жеткізілді, шикізат сатып алынды, өндіріс іске қосылуға дайын. Бірақ бюрократиялық рәсімдерде кідіріс орын алды. Бұл кідірістер үшін мемлекеттің жауапкершілігі аудит қорытындысында дерлік көрінбейді.

Салдарында қайшылық пайда болады. Аудит келісімшарттардың қамтуы төмен екенін тіркейді және мақсатқа жете алмайтынымызды айтады. Бірақ сол уақытта, тіпті кідіріс өндірушілерден емес, мемлекеттен шықса да, келісімшарттарды бұзуды қолдайды. Яғни бизнес миллиардтаған қаржы құйып, өз бөлігін орындап отыр, ал жауап ретінде келісімшарттан айырылып отыр.

Өндірушілердің мәліметінше, осындай келісімшарттар бойынша салынған инвестиция көлемі шамамен 8 млрд теңгені құрады. Бұл – нақты өндірістік қуаттар, ғимараттар, жабдықтар, шикізат. Бірақ мемлекет өз бөлігін орындамаса, барлығы тәуекелге айналады.

Тағы бір мәселе: келісімшарт бұзылып, рәсім қайтадан басталса, бұл өнім нарыққа 1 жылда емес, 4-5 жылдан кейін ғана шығады. Сол уақытқа дейін не істейміз – импортқа сүйене береміз бе?

«Нарық инвестицияға айырбас» моделі осылайша сенімсіз құралға айналуда. Бизнесті ынталандыратын емес, белгісіздік тудыратын факторға айналып отыр. Бұл – бизнестің инвестиция қайтарымдылығына қауіп, ал мемлекет үшін – ұлттық әрі шетелдік инвесторлардың сенімін жоғалту қаупі.

Егер осы қисын сақталса, 2029 жылғы 50% межесі қол жетпес арманға айналады. Қазақстан тағы да импортқа тәуелді болып, дағдарыс кезінде өмірлік маңызды дәрілер тапшылығына тап болуы мүмкін. Пандемия тәжірибесі бұл әлсіздікті көрсетті.

Сонымен қатар, инвестициялық климатқа нұқсан келеді. Ақша салған бизнес тіпті міндеттемелерін орындаса да, тұрақтылыққа кепілдік жоқ екенін көріп отыр. Инвестор үшін бұл – Қазақстандағы ойын ережесі кез келген сәтте өзгеруі мүмкін деген белгі. Ал сенімсіздік жағдайында жаңа өндіріс, технология мен кадрға миллиардтаған қаржы салу мүмкін емес.

Қорытындысында: жарияланған мақсаттар мен нақты қадамдар бір-біріне қайшы. Мемлекет отандық өндіріс үлесін арттыруды айтады, бірақ сол үлесті құрап отырғандармен келісімшартты үзеді. Бизнес зауыт салып, шикізат әкелсе де, реттеуші рәсімдердің кепілдігіне байлаулы болып отыр. Аудит деректерді тіркейді, бірақ тек бір тарапқа қарастырады.

Әрекет пен мақсат үйлеспесе, Қазақстан өткен қателіктерді қайталауы мүмкін. Импортқа тәуелділік сақталады, инвестор сенімі жоғалады, ал амбициялық мақсат жай декларация болып қалады. Бұл тек экономикалық мәселе емес – ұлттық қауіпсіздік мәселесі.