EC[ON]OMY

Қазақстандағы білім беру: мәселелер мен шешімдер

Қазақстандағы білім беру жүйесінде көзге көрінетін қайшылық пайда болды. Бір жағынан Президент экономиканы ырықтандыру туралы Жарлыққа қол қояды. Құжатта Yellow Pages Rules қағидаты нақты жазылған: жеке бизнес бар салада мемлекет шектелуі керек және квазимемлекеттік сектордың артықшылықтары жойылуы тиіс. Осы саясатты жалғастырып Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі жеке мектептерді дамыту жол картасын қабылдады.

Екінші жағынан профильді министрлік 2026 жылдан бастап жаппай сегменттегі осы бизнестің үлесін іс жүзінде қысқарта бастады. Бәсеке дамуының орнына әкімшілік кері бұрылыс байқалады. Жаңа мектептерге мемлекеттік тапсырысқа мораторий енгізілуде. Ата-аналар төлемінің шегі 1200-ден 250 айлық есептік көрсеткішке дейін төмендетілуі талқыланып жатыр. Бұл толып кеткен мемлекеттік мектептерге сапалы балама құруды іс жүзінде мүмкін емес етеді.

Неге бұлай болды? Мәселе бюджетті үнемдеуде емес. Бұл институционалдық экономикада белгілі классикалық мүдделер қақтығысы.

«Ойнайтын бапкер» тұзағы

Мемлекеттік басқару теориясында екі бөлек функция бар:

  • ⁠ ⁠Provision — мемлекет әр балаға білім қолжетімді болуын қамтамасыз етеді және оған салық төлеушілер ақшасын бөледі
  • ⁠ ⁠Production — қызметті нақты кім көрсетеді: мемлекеттік мектеп пе, жеке лицей ме, авторлық мектеп пе

Нобель сыйлығының лауреаты Элинор Остром көрсеткендей, тапсырыс беруші өзі жалғыз өндірушіге айналған кезде тиімділік төмендейді. Өйткені реттеуші өзіне қарайтын ұйымдарды бәсекеден қорғай бастайды.

Экономикада бұл regulatory capture деп аталады. Бірақ бұл жерде жағдай одан да қызық. Бұл мемлекеттік деңгейдегі self-dealing, яғни өзі ереже жазады, өзі ақша бөледі және өзі қызмет көрсетеді.

Министрлік:

  • ⁠ ⁠ойын ережесін жазады
  • ⁠ ⁠бюджетті бөледі
  • ⁠ ⁠мемлекеттік мектептерге жауап береді

Сондықтан ата-ана баласын жекеге ауыстырса, ол қолжетімділік жетістігі емес, өз инфрақұрылымына қауіп ретінде қабылданады. Ал монополияның табиғи реакциясы — нарыққа кіруге тосқауыл қою.

Шектеулер қалай жұмыс істейді

Соңғы шешімдердің логикасы түсінікті: ведомстволық активтерді қорғау. Мысал: ата-ана төлемінің шегін 250 АЕК деңгейіне түсіру ұсынылды. Мемлекеттік тапсырыс шамамен 0,76 млн теңге болса, бір оқушыға жалпы қаржы шамамен 1,8 млн теңге болады.

Бұл неге әкеледі:

  • ⁠ ⁠мұғалім жалақысы қысқарады
  • ⁠ ⁠кадрлар кетеді
  • ⁠ ⁠білім сапасы төмендейді

Нәтижесінде жеке мектеп алдында таңдау қалады:

1.⁠ ⁠мемлекеттік мектеп деңгейіне дейін арзандату

2.⁠ ⁠тек байларға арналған сегментке кету

Зардап шегетіндер байлар емес. Орта тап сапалы білімге қолжетімділікті жоғалтады. Сонымен қатар жаңа мектептерге мемлекеттік тапсырысқа мораторий енгізілуі инвесторларға қарапайым сигнал береді: сұраныс кепілдігі жоқ. Демек инвестиция болмайды.

Балама бар ма

Әлемде басқа модельдер бар.

Нидерланды. Мектептердің 70 пайыздан астамы жеке, бірақ мемлекет қаржыландырады. Қаржы нормативі мемлекеттік және жеке мектепке бірдей. Базалық бағдарламаға міндетті төлем алынбайды. Мемлекет ақша бөледі, бірақ өзі монополист болмайды.

Оңтүстік Корея. Мемлекет қосымша сабақтарға ваучер береді. Бір мектеп бәрін қамти алмайтынын мойындайды.

АҚШ, Аризона штаты. ESA білім беру шоты арқылы ата-ана ақшаны әртүрлі қызметке өзі бөледі: онлайн курс, тьютор, мектеп.

Яғни жүйе бір ғана модельмен шектелмеуі мүмкін.

Институционалдық қайшылық

Қазіргі модель жүйені сақтап қалуға итермелейді. Чилиде 2015 жылғы реформалар кезінде қатаң шектеулер енгізілгенде жеке ұсыныс азайып, бюджет шығыны өскен, ал сапа мәселесі шешілмеген. Реттеуші мектептерді өзі басқарса, мүдделер қақтығысы міндетті түрде болады.

Шешім:

  • ⁠ ⁠министрлік стандарт пен сапаны бақылауға жауап беруі тиіс
  • ⁠ ⁠активтерді басқару реттеушіден бөлек болуы керек
  • ⁠ ⁠қаржы оқушыға ілесуі керек және ережелер бәріне бірдей болуы тиіс

Тек құрылымдық қайшылық жойылғанда ғана бәсеке тұтынушы пайдасына жұмыс істейді.

Вадим Новиков, доцент (Assistant Professor), арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top