2024 жыл Қазақстанның банк секторы үшін ішкі және сыртқы факторлармен байланысты күрделі сынақтар кезеңі болып отыр. 2024 жылдың шілде айындағы қаржы секторының шолуына сәйкес, банк жүйесі активтердің өсуін көрсеткенімен, табыстылықтың төмендеуі және несие тәуекелдерінің артуы алаңдаушылық тудырады.
Бұл мақалада біз банк секторының құрылымындағы негізгі өзгерістерді, қаржылық институттардың алдында тұрған тәуекелдерді және одан әрі өсу мүмкіндіктерін егжей-тегжейлі қарастырамыз.
Банк активтері мен міндеттемелерінің динамикасы
2024 жылдың 1 тамызындағы жағдай бойынша екінші деңгейлі банктердің жиынтық активтері 56,788 трлн теңгені құрады, бұл шілде айымен салыстырғанда 2,6%-ға артық. Активтердің өсуіне ең үлкен үлес жоғары өтімді активтердің 5,6%-ға ұлғаюы болды, олардың көлемі 17,168 трлн теңгені құрады. Бұл қазақстандық банктердің өтімділік базасын нығайта алғанын көрсетеді, бұл оларға экономикалық өзгерістерге жедел ден қоюға мүмкіндік береді.
Сонымен бірге, банк міндеттемелері 49,019 трлн теңгеге жетіп, 2,5%-ға өсті, олардың 78,5%-ын клиенттердің депозиттері құрайды. Бұл банк жүйесінің депозиттерге тәуелді екенін көрсетеді. Заңды тұлғалар салымдарының 5,1%-ға өсуі корпоративтік сектордың банк жүйесіне деген сенімінің қайта жанданып келе жатқанын көрсетеді.
Банк табыстылығы мен капиталы
Активтердің өсуіне қарамастан, табыстылық көрсеткіштері кері динамиканы көрсетіп отыр. Активтердің табыстылығы (ROA) бір жыл бұрынғы 4,6%-дан 4,5%-ға дейін төмендеді, ал капиталдың табыстылығы (ROE) 2023 жылғы шілдедегі 37,5%-дан 2024 жылы 33,2%-ға дейін төмендеді. Бұл сандар банктердің ресурстарды пайдалану тиімділігінің төмендегенін көрсетеді, ал ол солардың табыстылығы мен тұрақтылығын төмендетеді.
Дегенмен, банктердің меншікті капиталы 3,7%-ға артып, 7,8 трлн теңгені құрады, бұл ағымдағы жылдың бөлінбеген пайдасының өсуімен байланысты. Бұл банктердің рентабельділіктің төмендеуіне қарамастан, пайда жинауды жалғастырып жатқанын және тәуекелдерді жабу үшін жеткілікті капитал резервтерін ұстап отырғанын көрсетеді.
Экономикаға несиелер: құрылымдық өзгерістер мен тәуекелдер
Экономикаға берілген несиелердің көлемі 30,519 трлн теңгені құрап, 2024 жылдың шілде айында 1,4%-ға өсті. Несиелер құрылымында үш негізгі бағыт ерекшеленеді:
- Бизнеске берілген несиелер – жалпы несиелер көлемінің 38,6%-ы.
- Ипотекалық несиелер – 18,4%-ы.
- Тұтынушылық несиелер – 43,0%-ы.
Несиелеу көлемінің өсуі негізінен ипотека және тұтынушылық несиелер есебінен қамтамасыз етілді, бұл ішкі сұраныстың жоғары екенін көрсетеді.
Халыққа берілген несиелер шілде айында 2,2%-ға өсіп, 18,741 трлн теңгегежетті, жыл басынан бері өсу 12,3%-ды құрады. Дегенмен, мұндай өсу қарқыны үлкен тәуекелдерді тудырады.
Несие портфелінің тәуекелдері
Несиелік портфельдің өсуіне қарамастан, проблемалық несиелердің үлесі артып келеді. 2024 жылдың 1 тамызындағы жағдай бойынша 90 күннен асқан мерзімі өткен несиелердің көлемі жалпы несие портфелінің 3,1%-ыннемесе 1020 млрд теңгені құрады. Қаңтар айында бұл көрсеткіш төменірек болды — 2,9%. Айта кету керек, мерзімі өткен несиелердің 3,9%-ы халыққа тиесілі, бұл борыштық ауыртпалықтың өсіп келе жатқанын және банктер үшін ықтимал тәуекелдерді көрсетеді.
Бизнеске берілген несиелер де белгілі бір қиындықтарға тап болды. Заңды тұлғаларға берілген несиелер көлемі 0,4%-ғаазайғанымен, жеке кәсіпкерлерге берілген несиелер 3,2%-ғаөсті, бұл шағын бизнестің белсенділігінің артқанын көрсетеді. Дегенмен, бизнес секторындағы мерзімі өткен несиелердің деңгейі 2,1%-ды құрап отыр, бұл әлі де жоғары көрсеткіш.
Өсу мүмкіндіктері
Тәуекелдерге қарамастан, банк секторының өсуге әлеуеті бар. Ұзақ мерзімді несиелердің көлемі 1,1%-ға өсіп, 26,142 трлн теңгеге, ал қысқа мерзімді несиелердің көлемі 2,9%-ғаартып, 4,378 трлн теңгеге жетті. 2024 жылдың шілде айында жаңа берілген несиелер көлемі 3,098 трлн теңгені құрады, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 18,4%-ғаартық. Бұл өсім несиелік экспансияның жалғасып жатқанын, ол ішкі сұранысты және экономикалық белсенділікті қолдайтынын көрсетеді.
Депозит нарығы
Банк жүйесінің тұрақтылығы депозиттердің өсуімен қамтамасыз етіледі. 2024 жылдың 1 тамызындағы жағдай бойынша депозиттік ұйымдардағы резиденттердің депозиттері 2,1%-ға артып, 36,503 трлн теңгені құрады. Депозиттердің долларландыру деңгейі 21,9%-ды құрап, төмендеуді жалғастыруда. Бұл теңгеге деген сенімнің артып келе жатқанын көрсетеді.
Айта кету керек, теңгедегі депозиттер 2,7%-ға артып, 28,503 трлн теңгені құрады, бұл шетел валютасындағы депозиттердің шамалы өсуін өтейді. Мұндай үрдіс банк жүйесінің айырбас бағамының ауытқуына тәуелділігін төмендетеді және ішкі қаржы нарығын нығайтады.
Қорытынды
Қазақстанның банк секторы жаһандық экономикалық белгісіздік және ішкі қысым жағдайында тұрақтылықты көрсетуде. Дегенмен, жұмыс істемейтін несиелердің өсуі және табыстылықтың төмендеуі несие тәуекелдерін қатаң бақылаудың қажеттілігін көрсетеді. Сонымен қатар, несиелердің өсу қарқыны және депозит нарығының тұрақтылығы банктерге әрі қарайғы өсу және бейімделу мүмкіндіктерін ұсынады. Нарық қатысушылары тәуекелдерді басқаруды күшейтіп, несие портфелінің сапасына назар аударуы маңызды, болашақта ықтимал қаржылық қиындықтардың алдын алу үшін.
Сұлтан Уәлиханов
Economy.kz порталының сарапшысы
