Өнеркәсіптік саясат: технология мен экономикадағы жаңа кезең

Бұрын өнеркәсіптік саясат ескінің сарқыншағы деп саналатын. Бірақ соңғы жылдары бұл тақырып қайта өзекті бола бастады. Тек дамушы елдерде ғана емес, АҚШ, Германия, Қытай және Оңтүстік Корея сияқты алдыңғы қатарлы мемлекеттерде де осы саясатқа бетбұрыс бар.

Неліктен? Себебі экономикалық қауіп-қатерлер артып отыр: технологиялық серпіліс, жеткізу тізбектерінің әлсіздігі, геосаяси шиеленістер, жасыл экономикаға көшу. Бұл мәселелерге тек нарық емес, сонымен бірге мақсатты түрде әрекет ететін мемлекет те жауап бере алады.

Мемлекеттер индустрияны тек қорғап қана қоймай, оны дамытудың нақты жолдарын іздеуде. Сонымен қатар, бұл саясатқа қарсы пікірлер де бар — шенеуніктердің дұрыс шешім қабылдамауы, сыбайлас жемқорлық, ресурстардың тиімсіз пайдаланылуы. Бірақ қазіргі ғылым бұл мәселелерге нақты жауап беруге дайын.

Бұл мемлекеттің экономиканың құрылымын қоғам мүддесі үшін өзгертуге бағытталған саналы іс-әрекеті.

Мысалдар:

•  инновацияны дамыту,

•  жаңа өндіріс салаларын қалыптастыру,

•  импортты алмастыру немесе экспортты ынталандыру,

•  жасыл энергетика,

•  сапалы жұмыс орындарын ашу.

Мұның барлығы нақты салаларға қолдау көрсету арқылы жүзеге асады.

Бұрын өнеркәсіптік саясат тек баж салығы немесе субсидиялармен шектеледі деп ойлайтын. Бірақ қазіргі зерттеулер (мысалы, DiPippo мен Juhász) бұл саясаттың әлдеқайда күрделі екенін дәлелдеді.

•  Мұндай саясат бүгінде барлық елдерде бар.

•  Қазіргі құралдар негізінен экспорт пен инновацияға бағытталған.

•  Дамыған елдерде бұл саясаттың үлесі ЖІӨ-нің 0,3–0,7%-ына, ал Қытайда 1,5%-ға дейін жетеді.

Яғни, бұл саясат жойылған жоқ, тек жетілдірілді және нақты деректерге негізделуде.

Алдыңғы зерттеулер субсидия мен өнімділік арасындағы байланысты қарастырған. Бірақ бұл толық суретті көрсетпейді. Қиын жағдайда тұрған секторға қолдау көрсету оның әлсіздігін емес, керісінше оның әлеуетін айғақтауы мүмкін.

Қазіргі әдістер:

•  саясаттың нақты әсерін салыстырады,

•  «табиғи эксперименттерді» пайдаланады,

•  нақты мінез-құлық өзгерістеріне назар аударады.

Нәтиже: дұрыс жобаланған өнеркәсіптік саясат жұмыс істейді. Бірақ бастысы — жеңімпаздарды ғана емес, нәтиже бермейтін жобаларды тоқтата білу қажет.

Жапония, Оңтүстік Корея, Қытай сынды елдер – өнеркәсіптік саясаттың нақты үлгісі. Олар бұл саясатты:

•  икемді,

•  экспортқа бағытталған,

•  бизнеспен тығыз байланысты,

•  нақты тәртіппен жүргізген.

Бұл тәсілдер басқа елдер үшін де үлгі бола алады, егер олар өз жағдайына бейімдей білсе.

Қазақстанға бұл тәжірибеден мынадай 5 нақты қадам қажет:

1. Жалпы мақсаттан нақты әрекетке көшу. Қай салада қандай тізбек дамитынын анықтап, нақты бағдарлама жасау.

2. Бағалау және кері шегіну жүйесін құру. Нәтиже болмаса, тоқтату мүмкіндігі болуы керек.

3. Мемлекет пен бизнестің серіктестігін нығайту.Мемлекет лоббизмнен алшақ, бірақ бизнеске жақын болуы тиіс.

4. Қызмет көрсету салаларын назарға алу. Мысалы, логистика, IT, білім беру және жасыл инфрақұрылым.

5. Құқықтық және институционалдық негізді жаңарту.Жаңа саясаттар үшін жаңа ережелер мен құралдар қажет.

Өнеркәсіптік саясат – бұл енді бұйрық емес, серіктестік. Бұл – дұрыс секторды анықтап, оның дамуын бақылап, қажет болса тоқтатып, жаңадан бастау мәдениеті. Қазақстан үшін бұл мүмкіндікті пайдалану — болашақты өз қолына алу деген сөз.