Қазіргі экономикада, әсіресе жұмыс орындарын құруда индустрия қажеттіліктерін қамтамасыз ете алмайтын дамушы елдерде қызмет көрсету секторының маңызы артып келеді.
Қазақстан қарқынды дамып келе жатқан ел ретінде осындай мәселелерге тап болуда: өнеркәсіп секторының өсуіне қарамастан, еңбек ресурстарын қамтитын қызмет көрсету салалары жұмыс орындарын құру және экономикалық өсуді қолдау бағытында маңызды рөл атқарады. Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының (NBER) «Дамуды қамтамасыз ету: еңбек ресурстарын қамтитын секторлардағы өнімділікті арттыру» атты зерттеуде Дани Родрик пен Рохан Сандху еңбек ресурстарына негізделген қызмет көрсету салаларында өнімділікті арттырудың төрт негізгі стратегиясын ұсынады: ірі компанияларды ынталандыру, шағын бизнесті қолдау, еңбек өнімділігін арттыру үшін технологияларды енгізу және кәсіби дайындық бағдарламаларын құру.
Қазақстан үшін осы стратегияларды жергілікті жағдайларға бейімдеп, өнімділікті арттыру және қызмет көрсету секторында тұрақты жұмыс орындарын құру маңызды. Бұл мақалада Қазақстан контекстінде аталған ұсыныстарды қалай жүзеге асыруға болатыны және елдің еңбек ресурстарын қамтитын салаларында өнімділікті және жұмыс орындарын құруды қамтамасыз ету үшін қандай қадамдар жасау қажеттігі талқыланады.
Қызмет көрсету салаларында ірі компаниялар мен серіктестіктерді ынталандыру
Ірі компаниялар еңбек ресурстарына негізделген салалардың өнімділігіне айтарлықтай әсер ете алады, әсіресе егер олар ауқымды жұмыс орындарын құру және жергілікті инфрақұрылымды дамытуға қабілетті болса. Есепте ірі компанияларды жұмыс орындарын құруға және жергілікті инфрақұрылымды дамытуға ынталандыру дамушы елдерге өздерінің еңбек ресурстарын тиімді пайдалануына көмектеседі делінген. Қазақстанда үкімет осындай компанияларды қолдау үшін салық жеңілдіктерін, қызметкерлерді оқытуға арналған субсидияларды және шағын және орта бизнеспен серіктестік жобаларына қолдау көрсете алады. Мысалы, логистика, көлік және телекоммуникация сияқты еңбек ресурстары көп қажет болатын салаларда компанияларға салық жеңілдіктері мен субсидиялар берілуі мүмкін.
Сонымен қатар, Қазақстан үшін ірі компаниялар мен шағын бизнес арасындағы серіктестік құруға басымдық беру маңызды. Мұндай ынтымақтастық, әсіресе, туризм және қонақжайлылық секторларында үлкен рөл атқаруы мүмкін, мұнда ірі компаниялар шағын қызмет жеткізушілермен бірлесіп жұмыс істеп, жан-жақты қызметтер ұсынып, қызмет көрсету сапасын арттырады. Мұндай серіктестік кластерлері жалпы қызмет көрсету деңгейін жақсартуға және жаңа жұмыс орындарын құруға ықпал етер еді.
Шағын бизнесті қолдау және оның еңбек ресурстарын қамтитын салаларды дамытудағы рөлі
Шағын бизнес жұмыс орындарын қамтамасыз етуде үлкен әлеуетке ие, әсіресе Қазақстанның ауылдық жерлерінде және шалғай аудандарында, мұнда еңбек ресурстарын қамтитын салалар жұмысқа орналастыру мүмкіндіктерін арттырып, өмір сүру сапасын жақсарта алады. Есепте мемлекеттік ресурстарды шағын және орта кәсіпорындарды гранттар, бизнес-оқыту және қазіргі заманғы технологияларға қолжетімділік арқылы қолдауға бағыттау ұсынылады. Қазақстанда осындай шаралар шағын бизнестің қаржыға қолжетімділігін жақсартуға бағытталған мемлекеттік бағдарламаларды, сондай-ақ бизнес-инкубаторлар мен қолдау орталықтарын құруды қамтуы мүмкін.
Сонымен қатар, Қазақстан қызмет көрсету саласындағы кәсіпкерлікті дамытуға бағытталған бағдарламаларды енгізуі мүмкін. Мысалы, шағын кәсіпорындарға арналған оқу шығындарын субсидиялау немесе ауылдық жерлердегі шағын кәсіпорындарға тегін кеңес беру қызметтерін ұсыну арқылы қолдау көрсетуге болады. Бұл бизнестің қызмет аясын кеңейту және жаңа клиенттерді тарту үшін технологияларды сатып алу және игеру үшін көмек көрсетуді қамтуы мүмкін.
Еңбек өнімділігін арттыру үшін технологияларды енгізу
Технологиялық шешімдер еңбек ресурстарына негізделген салалардағы еңбек өнімділігін айтарлықтай арттыра алады, әсіресе қызметкерлердің дағдылары шектеулі салаларда. NBER есебінде цифрландыру және мобильді қосымшалар білімге қолжетімділікті жақсартып, еңбекке негізделген міндеттерді жеңілдетеді делінген. Цифрландыру саласында айтарлықтай прогреске қол жеткізген Қазақстанда мұндай шешімдер бөлшек сауда, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер сияқты салаларда қолданыла алады.
Қазақстан үшін болашағы бар бағыттардың бірі — жұмысшыларға білім беру және міндеттерді басқару бойынша мобильді қосымшаларды әзірлеу, бұл қызметкерлердің дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік береді. Мысалы, қосымшалар алғашқы медициналық көмек көрсету немесе құрылыс жұмыстарын орындау бойынша оқу материалдарына қолжетімділікті қамтамасыз ете алады. Мұндай технологиялар білім беру және оқыту ресурстарына қолжетімділігі шектеулі аймақтарда өте пайдалы болуы мүмкін.
Сонымен қатар, Қазақстан онлайн платформалар құруға инвестиция салып, жұмыс орындарын қамтамасыз ету және жұмыс күшін қажеттіліктермен үйлестіру үшін жергілікті кәсіпорындардың сұранысына қолдау көрсете алады. Бұл жұмыссыздық деңгейін азайту үшін жобалық негізде қызметкерлерді тартуға мүмкіндік беретін шағын және ірі компанияларға арналған икемді жұмыс схемаларын дамытуға көмектеседі.
Кәсіби дайындық бағдарламалары және жұмысшылардың біліктілігін арттыру
Еңбек ресурстарына негізделген салалар үшін бейімделген кәсіби дайындық бағдарламалары өнімділікті арттыруда маңызды рөл атқарады. Есепте қажетті дағдыларды үйренуге көмектесетін кәсіптік оқыту мен тағылымдамаларды қолдау ұсынылады. Қазақстанда, онда білім беру бағдарламалары мен еңбек нарығының нақты қажеттіліктері арасындағы алшақтық айтарлықтай болғандықтан, қызмет көрсету секторының кадрларын даярлауға бағытталған оқыту бағдарламаларын енгізу қажет.
Мұндай бағдарламалар адамдарға тікелей жұмыс орындарында практикалық дағдыларды үйренуге мүмкіндік беретін дуальды оқыту мен тағылымдамаларды қамтуы мүмкін. Сондай-ақ, экономикалық белсенділікті дамыту үшін жергілікті деңгейде шағын кәсіпорындарды құруға көмек көрсететін кәсіпкерлік және бизнес-басқару курстары енгізілуі мүмкін. Жастар үшін және еңбек нарығына алғаш рет шығатын адамдар үшін мансаптық кеңес беру және мансапты басқару бойынша тренингтер жұмысқа орналасу мүмкіндігін арттырып, олардың еңбек нарығында табысты болуына ықпал етеді.
Еңбек ресурстарына негізделген қызмет көрсету салаларының үлесі жоғары Қазақстан экономикасы кешенді өнімділікті арттыру стратегияларын енгізу арқылы айтарлықтай артықшылықтарға қол жеткізе алады. NBER есебінде сипатталған тәжірибе ірі компанияларды қолдау, шағын бизнесті ынталандыру, технологияларды енгізу және кәсіби дайындықты дамыту тұрақты экономикалық өсудің маңызды компоненттері екенін көрсетеді. Қазақстанда бұл стратегияларды сәтті жүзеге асыру үшін мемлекеттің белсенді қатысуы және еңбек ресурстарына негізделген қызмет көрсету салаларын дамыту үшін қолайлы жағдай жасау қажет.
Осы шараларды енгізу арқылы Қазақстан тек өнімділікті арттырып қана қоймай, сондай-ақ тұрақты жұмыс орындарын құрып, жаһандық өзгерістер жағдайында әлеуметтік-экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ете алады. Ұзақ мерзімді перспективада бұл тәсілдер елге XXI ғасырдың сын-қатерлеріне жауап бере отырып, экономикасын неғұрлым тұрақты және инновациялық жолмен дамытуға мүмкіндік береді.
Дайындаған: тәуелсіз сарапшы Тимур Усеев арнайы www.economyKZ.org үшін
