Дәрі-дәрмектердің қолжетімділігі: Қазақстан тәжірибесі

Генериктер мен биосимилярлар – бастапқы дәрілермен бірдей әсері бар, бірақ әлдеқайда арзан баламалар. Әлем елдері осы дәрілер арқылы денсаулық сақтау саласындағы шығынды азайтып жатыр. Бірақ бір қызығы – бұл дәрілердің бағасы түскенімен, қарапайым адамдар олар үшін көбірек төлейтін жағдайлар жиі кездеседі.

АҚШ-тағы Дәрі-дәрмектердің қолжетімділігі қауымдастығының (AAM) есебіне сүйенсек, нағыз мәселе – дәрінің бағасында емес, оған қалай қол жеткізуде. Бұл мәселелер Қазақстанда да өзекті бола бастады. Медициналық сақтандыруды енгізіп жатқан еліміз үшін бұл – дер кезінде алынатын маңызды сабақ.

АҚШ-та барлық жазылатын рецепттердің 91%-ын генериктер құрайды. Олардың орташа бағасы – 7 доллар шамасында, ал түпнұсқа дәрілер – 27 доллар тұрады. Бірақ көптеген пациенттер сақтандыру компаниялары мен делдалдар (PBM – дәрілік жеңілдіктерді басқарушы ұйымдар) шешімдеріне байланысты осы арзан дәрілерге де көп төлеп жүр.

Себебі – кейбір генериктер қымбат дәрілермен бір қатарға қойылып, пациенттер толық құнын төлеуге мәжбүр болады. Тіпті кейде дәрі бағасы арзан болса да, сақтандыру арқылы алған кезде қымбатқа түседі.

Қазақстанға сабақ: Болашақта сақтандыру жүйесінде дәл осы қателікті болдырмау қажет. Арзан дәрілер – науқастарға қолжетімді болуы тиіс, тек қағаз жүзінде емес, іс жүзінде де.

2011–2019 жылдар аралығында генериктердің бағасы 38%-ға арзандаса, пациент шығындары 135%-ға артқан. Себеп – арзан дәрілердің сақтандыру тізімінде қымбат топтарға ауыстырылуы. Бұл — сақтандыру мен PBM ұйымдарының ішкі келісімдерінің салдары.

2020 жылы Medicare жүйесінде болған пациенттердің үштен екісі бір немесе бірнеше генериктің толық құнын өзі төлеген. Ал 2017 жылы бұл көрсеткіш 45% болатын.

Қазақстан жағдайы: Біз де формулярлық жүйені қалыптастырып жатырмыз. Елімізде қандай дәрілер тізімге кіретіні, олардың қай деңгейде орналастырылатыны нақты және ашық көрсетілуі керек.

Биосимилярлар — күрделі биологиялық препараттардың арзан баламалары. 2023 жылы АҚШ-та олар 12,4 миллиард доллар үнемдеген. Бірақ нарықтағы үлесі – 2% шамасында ғана. Себеп – сақтандыру жүйесі мен PBM биосимилярларға емес, бастапқы қымбат дәрілерге басымдық береді.

Мысалы, Humira дәрісінің баламасы нарыққа шыққан кезде 80%-ға дейін жеңілдікпен сатылса да, сақтандыру жүйесі түпнұсқаны таңдаған.

Қазақстанға ескерту: Қазіргі уақытта елімізде биофарма өндірісі дами бастады. Ертең қазақстандық биосимилярлар нарыққа шыққанда, олар да дәл осындай тосқауылдарға тап болуы мүмкін. Мұндай жағдайды болдырмау үшін алдын ала ұлттық қолдау механизмдерін дайындау қажет.

Пациенттердің көбі сақтандыру жүйесінен тыс шығып, дәріні тікелей сатып алуға көшті. Себебі кейде сақтандыру арқылы алған дәрі қымбатырақ болады. Олар жеңілдік карталарын пайдаланып, дәріханалардан қолма-қол сатып алады.

Бірақ бұл – уақытша шешім. Барлық дәрілер мұндай схемамен қолжетімді емес. Ал созылмалы аурумен өмір сүретіндер үшін мұндай тәсіл қаржылық тұрғыда тиімсіз.

Қазақстандағы қорытынды: ОСМС жүйесін дамытқанда ең бастысы – сақтандыру арқылы дәрі алу науқас үшін арзан әрі оңай болуы керек. Әйтпесе халық басқа жол іздей бастайды.

Шешім қандай болуы керек?

1. Формулярлық тізімдерді әділетті қайта қарау

Арзан дәрілердің ең төменгі бағалық санаттарда орналасуын қамтамасыз ету қажет.

2. PBM тәрізді делдалдарға бақылау орнату

Қазақстанда мұндай құрылымдар толық қалыптаспаған. Бірақ алдағы жылдары олардың рөлі күшейе түсуі мүмкін. Сондықтан реттеу мен ашықтықты бастапқы кезеңнен енгізу керек.

3. Дәрі бағасының ашықтығы

Әрбір пациент қандай дәріні қаншаға алғанын, оның баламасы бар-жоғын білуі қажет. Бұл – сенімділік пен әділеттіліктің кепілі.

Қазақстан қазір денсаулық сақтау жүйесін реформалап жатыр. Жаңа зауыттар салынып, отандық генериктер мен биосимилярлар шығарыла бастады. Ендігі міндет — олардың тек өндірілуі емес, нақты адамдар үшін қолжетімді болуы.

Егер біз АҚШ-та жіберілген қателіктерді қайталамай, дұрыс саясат қалыптастырсақ — еліміз бүкіл өңірге үлгі бола алады.

Генериктер мен биосимилярлар — емдеуді арзандататын қуатты құрал. Бірақ дұрыс басқарылмаса, олар да қарапайым халық үшін қолжетімсіз болып қалады. Қазақстан үшін бұл — болашақтағы денсаулық сақтау жүйесінің әділеттілігі мен тиімділігіне байланысты маңызды қадам.

Егер сізге осы мақаланың Telegram немесе LinkedIn үшін ықшам нұсқасы қажет болса — қуана дайындап берем.