Инфляцияның мемлекеттік сенімге әсері

Мемлекетке деген сенім соңғы жылдары экономикалық саясаттың ең әлсіз тұсына айналды. Оны тез қалпына келтіру мүмкін емес, ал жоғалту өте оңай. Ең бастысы — сенім макроэкономикалық шешімдерге тікелей байланысты. 2007–2023 жылдары OECD елдеріндегі деректер бір нәрсені анық көрсетеді: орта есеппен халықтың тек 39%-ы ғана өз ұлттық үкіметіне сенім білдіреді. Ал сенбейтіндер үлесі бұдан да жоғары.

Бұл тек пандемияның немесе уақытша дағдарыстардың салдары емес. Бұл — жылдар бойы жиналған экономикалық және фискалдық шешімдердің нәтижесі. Соңғы он бес жылда көптеген мемлекеттер шығындарды күрт арттырды, қарыз өсті, ал инфляция қайтадан басты проблемаға айналды. Дәл осы инфляция халықтың мемлекетке деген сенімін ең қатты әлсірететін фактор болып шықты.

Талдау көрсеткендей, инфляция 1 пайыздық пунктке өссе, мемлекетке деген сенім шамамен 1,6 пайыздық пунктке төмендейді. Ал жұмыссыздық дәл осындай деңгейге артса, сенім шамамен 1 пайыздық пунктке азаяды. Бұл — өте маңызды айырмашылық. Демек, халық үшін бағаның өсуі жұмыссыздыққа қарағанда ауыр қабылданады.

Себебі әсер ету ауқымы әртүрлі. Жұмыссыздық қоғамның бір бөлігін ғана қамтиды. Ал инфляция бәріне әсер етеді. Ол табысты азайтады, жинақты құнсыздандырады, қарыз бен міндеттемелердің нақты құнын өзгертеді. Тіпті жалақы өсіп жатқанның өзінде, жоғары инфляция адамдардың жағдайы жақсарды деген сезімді жояды. Сол себепті инфляция халық үшін жасырын салық сияқты қабылданады.

Ал нақты табыстың өсуі керісінше, сенімді арттырады. Бір адамға шаққандағы нақты табыс 1000 долларға артса, мемлекетке деген сенім 0,14–0,20 пайыздық пунктке өседі. Бұл әсер тұрақты, бірақ үлкен емес. Табыс маңызды, алайда ол инфляцияның күшті соққысын толық өтей алмайды.

Ең күшті оң әсерді әлеуметтік саясат береді. Әлеуметтік шығындар бір адамға 1000 долларға артса, сенім шамамен 1,3–1,4 пайыздық пунктке өседі. Бұл — модельдегі ең жоғары оң көрсеткіш. Себебі әлеуметтік төлемдер мен қызметтер халыққа тікелей сезіледі. Бұл — мемлекеттің нақты әрекеті.

Бірақ дәл осы жерде басты фискалдық қайшылық пайда болады. Әлеуметтік шығындар көбіне қарыз немесе қайта бөлу арқылы қаржыландырылады. Егер экономика толық жұмыспен қамтуға жақын болса, қосымша сұраныс тез арада инфляцияға айналады. Ал инфляция басталған кезде әлеуметтік саясаттың оң әсері жоғалады.

Модель көрсеткендей, егер әлеуметтік шығындардың өсуі инфляцияны 1 пайыздық пункттен артық арттырса, сенімге беретін оң әсер толық дерлік жойылады. Ал инфляция одан да қатты өссе, таза нәтиже теріс болады. Яғни, фискалдық саясат сенімді тек белгілі бір жағдайда ғана арттыра алады — экономика әлеуетінен төмен жұмыс істеп, инфляция төмен болғанда.

Мемлекеттік қарыз да сенімді төмендететін жеке фактор ретінде көрінеді. Бір адамға шаққандағы қарыз 1000 долларға артса, сенім шамамен 0,22 пайыздық пунктке азаяды. Бұл нәтиже әртүрлі модельдерде сақталады. Халық қарыздың өсуін болашақ салықтың, шығынды қысқартудың немесе инфляцияның белгісі ретінде қабылдайды. Тіпті қарыз әлеуметтік мақсатта пайдаланылса да, оның өзі сенімді әлсіретеді.

Осылайша, фискалдық саясат сенімге екі арна арқылы әсер етеді. Біріншісі — әлеуметтік шығындар арқылы тікелей оң әсер. Екіншісі — инфляция мен қарыз арқылы теріс әсер. Қорытынды нәтиже осы екі арнаның тепе-теңдігіне байланысты.

Елдерді топтарға бөліп қарасақ, бұл механизм барлық жерде жұмыс істейтіні байқалады.

OECD-нің солтүстік елдерінде мемлекетке сенім әдетте жоғары. Әлеуметтік жүйе дамыған, қайта бөлу кең. Бірақ бұл елдерде де басты шарт — инфляцияны бақылау. Әлеуметтік шығындар сенімді арттырады, себебі олар қатаң бюджет тәртібімен қатар жүреді. Ал инфляция үдей бастаса, сенім бұл елдерде де төмендейді.

Континенттік Еуропада сенім деңгейі төменірек әрі тұрақсыз. Дағдарыс кезеңінде шығындардың өсуі қысқа мерзімде оң әсер берді. Бірақ кейін инфляция мен қарыздың артуы бұл әсерді жойды. Көп жағдайда таза нәтиже нөлге жақын болды.

OECD-нің оңтүстік елдерінде мемлекеттік қарызға деген сезімталдық жоғары. Бұрынғы фискалдық дағдарыстардың тәжірибесі халықтың күдігін күшейткен. Сондықтан қарыздың өсуі сенімді бірден төмендетеді. Әлеуметтік шығындар да әлсіз әсер береді, себебі болашақтағы ауыртпалық күтіледі.

Англосаксон елдерінде сенім ұзақ уақыт бойы төмендеп келеді. Табыс өсімі инфляция мен қарыздың теріс әсерін өтей алмады. Дағдарыс кезіндегі ірі қолдау пакеттері қысқа мерзімде экономиканы ұстап тұрды, бірақ орта мерзімде инфляция сенімді әлсіретті.

Шығыс Еуропа елдерінде жағдай әркелкі. Кейбірінде табыс өсіп, инфляция төмен болған кезде сенім артты. Басқаларында инфляция үдеп, сенім төмендеді. Бұл инфляцияның шешуші рөлін тағы да дәлелдейді.

Қосымша факторлар да бар. Бюджет шығындарының орталықсыздандырылуы сенімді арттырады. Аймақтар мен жергілікті билікке жақын шешімдер халыққа түсінікті әрі қабылдануы жеңіл.

Еркіндік индексі де сенімге оң әсер етеді, бірақ ол экономикалық факторлардан әлсіз. Саяси еркіндік инфляцияны алмастыра алмайды.

Адами капиталдың өсуі сенімнің төмендеуімен байланысты. Білім деңгейі жоғарылаған сайын қоғам сыни ойлай бастайды. Бұл сенім көрсеткішін төмендетеді, бірақ институттардың сапасы нашарлады дегенді білдірмейді.

Инфляцияның әсері сызықты емес. Талдау көрсеткендей, инфляция шамамен 5% деңгейінде сенім ең төмен нүктеге жетеді. Бұл инфляцияның фискалдық саясат үшін басты шектеу екенін көрсетеді.

Қазақстан OECD елдерінің деректеріне кірмесе де, анықталған экономикалық механизмдер біз үшін маңызды. Себебі Қазақстанда да әлеуметтік шығындар, фискалдық ынталандыру және инфляция бір-бірімен тығыз байланысты.

Біріншіден, әлеуметтік шығындар сенімді арттыра алады. Бірақ тек инфляция бақылауда болса. Егер әлеуметтік саясат тапшылық немесе квазифискалдық құралдар арқылы қаржыландырылып, инфляцияны үдетсе, сенім керісінше төмендейді.

Екіншіден, инфляция — тек экономикалық емес, сенім факторы. Табыс өсіп, әлеуметтік қолдау кеңейсе де, баға өсімі халықтың мемлекетті қабылдауын нашарлатады.

Үшіншіден, мемлекеттік қарыздың деңгейінен гөрі, оның бағыты маңызды. Халық саясаттың логикасына қарайды. Егер шығын уақытша және бақылауда деп қабылданса — сенім сақталады. Ал егер бұл қарызға тәуелділік деп көрінсе — сенім төмендейді.

Төртіншіден, ашықтық пен орталықсыздандыру сенімді күшейтеді. Қаражаттың қайда және не үшін жұмсалып жатқанын халық түсінсе, фискалдық саясаттың легитимдігі артады.

Негізгі қорытынды қарапайым. Мемлекет сенімді шығын арқылы сатып ала алмайды. Сенім тек макроэкономикалық тұрақтылық арқылы қалыптасады. Инфляцияны елемейтін фискалдық саясат, тіпті әлеуметтік бағытта болса да, ұзақ мерзімде сенімді әлсіретеді.