Жасанды интеллект және білім: мүмкіндіктер мен қауіптер

Жолдауында Мемлекет басшысы Қ.-Ж. Тоқаев стратегиялық басымдық ретінде жылдам технологиялық өзгерістер жағдайында әрекет ете алатын ойлай білетін ұлт қалыптастыруды атады. Президент жастардың сыни ойлауын дамытуға, жауапкершілік пен патриотизмді тәрбиелеуге, креативтілікті ынталандыруға ерекше назар аударды. Ол технология — құрал ғана, ал тұлғаның орнын баса алмайтынын атап өтті.

Мектептің міндеті — тек білім беру емес, сонымен бірге ақпаратты талдай алатын, мәселеге әр қырынан қарайтын және технологияны қоғам игілігіне қолдана білетін азаматты тәрбиелеу. Басты дилемма — жасанды интеллектіні (ЖИ) оқу процесіне енгізгенде адамға тән қасиеттерді — эмпатияны, креативтілікті және әлеуметтік жауапкершілікті қалай сақтап қалу.

Цифрлық балалық шақ: прогрестің бағасы

Әлемдік статистика бұл мәселенің өзектілігін дәлелдейді. 2010–2019 жылдары жасөспірімдер арасындағы депрессия 50%-дан артық өсті, суицид жағдайлары 48%-ға артты, ал 10–14 жас аралығындағы қыздарда өсім 131%-ға жетті. Сонымен бірге, PISA зерттеулері математика, жаратылыстану және гуманитарлық пәндер бойынша нәтижелердің төмендегенін көрсетті.

Америкалық психолог Джонатан Хайдт бұл өзгерістерді смартфондар мен әлеуметтік желілердің таралуымен байланыстырады. Оның айтуынша, балалар аз ұйықтайды, көбірек уайымға салынады, тірі қарым-қатынас дағдыларын жоғалтты. Оның радикалды шешімі: 14 жасқа дейін смартфон жоқ, 16 жасқа дейін әлеуметтік желілер жоқ, мектепте телефондарды шектеу және балаларға еркін ойын мен офлайн тәжірибесін қайтару.

Ұқсас ойды британдық актриса әрі қоғам қайраткері Софи Винкельманн (ARC 2025) да айтты. Оның сөзі «The Most Compelling Argument Against Tech in Schools» атты баяндамасында мынадай деректер келтірілді:

• ⁠ ⁠қыздар арасындағы суицид 167%-ға, ұлдарда — 91%-ға өскен;
• ⁠ ⁠тамақтану бұзылыстары бойынша ауруханаға жатқызу 6 есе артқан;
• ⁠ ⁠өзін-өзі жарақаттау 500%-ға көбейген;
• ⁠ ⁠әрбір үшінші балада миопия бар, 2050 жылға дейін 1 млрд жағдайға жетеді деп күтіледі.

Оның пікірінше, экран мәдениеті тірі қарым-қатынастың орнын басып, «қолданбалар пайдаланушылары буынын» қалыптастырады, бірақ жауапты шешім қабылдайтын азаматтарды емес. Ол сондай-ақ Ұлыбританиядағы EdTech-компаниялардың тек 7%-ы ғана өнімдерінің тиімділігін тәуелсіз зерттеулермен растайтынын атап өтті. Оның негізгі тезисі: «Технология бізге қожайын емес, қызметші болуы тиіс».

EdTech өнімдерінің жеткіліксіз тексерілуі — жаһандық проблема. АҚШ-та да шешімдердің аз бөлігі ғана тәуелсіз сынақтан өтеді. Қазақстанда EdTech сапасын бағалайтын ұлттық ауқымды зерттеулер жоқ, бірақ нақты нәтижелер байқалды. Мысалы, бірқатар ЖОО-да онлайн-курстар (MOOC) студенттердің үлгерімін 10–19%-ға арттырды. UNICEF қолдауымен жүзеге асқан CodiTeach жобасы цифрлық қоғамдық игіліктер экожүйесінің бөлігіне айналды. Бірақ EdTech тиімділігін тек академиялық көрсеткіштермен өлшеу жеткіліксіз — цифрлық орта жасөспірімдердің психикалық денсаулығына қалай әсер ететінін де ескеру қажет.

Жасөспірімдердің психикалық денсаулығы (2023–2024)

• ⁠ ⁠Әлем бойынша (ДДСҰ): 10–19 жастағы жасөспірімдердің 14%-ы психикалық бұзылыстарға шалдыққан; суицид — 15–29 жас аралығында өлімнің үшінші себебі.
• ⁠ ⁠АҚШ (2021–2023): 40% жасөспірім тұрақты депрессия сезінген; 20% суицид жайлы ойлаған; 9–10% әрекет жасаған.
• ⁠ ⁠Еуропа және OECD (2018–2022): 15 жастағылардың өмірге қанағаттануы төмендеді, дезинформацияны ажырату және эмпатия көрсету қабілеттері азайды.

Бұл деректер «цифрлық балалық шақ» мәселесін өмірлік маңызы бар деңгейге көтереді.

Ал Орталық Азияда жағдай қалай?

• ⁠ ⁠Mental Health and Wellbeing индексі бойынша Қазақстан 82 елдің ішінде 76-орында (52,3 балл), Өзбекстан — 74-орында (54,5 балл).
• ⁠ ⁠HBSC есебі (2021/2022): Орталық Азиядағы жасөспірімдердің өмірге қанағаттануы төмендеген, әсіресе жоғарғы сыныптағы қыздарда.
• ⁠ ⁠Қазақстанда психикалық денсаулықты қолдаудың цифрлық бастамалары артып келеді: UNICEF және Data for Children Collaborative бірлесіп Digital Mental Health Ecosystem жобасын іске асырды. Бұл жоба онлайн талқылауларды ЖИ арқылы бақылау арқылы жасөспірімдерге қолдау платформаларын анықтауға бағытталған.

Осыдан шығатын қорытынды: жасөспірімдердің психикалық денсаулығы — олардың академиялық нәтижелерімен бірдей маңызды мәселе. Цифрландыру мен ЖИ мектеп процесіне кірігіп жатқанда, басты сұрақ — тек нені оқыту емес, балансты қалай сақтау.

ЖИ және тұрақты даму: тепе-теңдікті іздеу

OpenAI басшысы Сэм Альтман өзінің баласы «ЖИ-ден ақылды болмайды» деген пікір білдірді. Бірақ ол мұны қауіп емес, керісінше, мүмкіндік деп санайды: «Балаларымыз бізден қабілетті болады, ЖИ-ді біз елестете алмайтын деңгейде қолдануды үйренеді».

Альтманның ойынша, болашақ — ЖИ-мен бәсекелестік емес, бірге өсу. Жасанды интеллект адам мүмкіндіктерін кеңейту құралы болуы тиіс. Бірақ ол ЖИ-ге толық сенудің тәуекелін ескертеді: ChatGPT секілді жүйелер қателесуі мүмкін. Сондықтан сыни ойлауды тәрбиелеу және реттеуді саналы жүргізу қажет.

UNESCO-ның “Technology in Education: A tool on whose terms?” баяндамасы да осыны айтады: технология мұғалімнің рөлін күшейтуге бағытталуы тиіс, оны алмастыруға емес. Басымдық — цифрлық сауаттылықты арттыру, дезинформацияны ажырату және технологияны этикалық қолдану.

Ғаламдық тәжірибе: әр ел нені үйретіп жатыр

Әлем жасанды интеллектіні енгізу мен білім берудің адамдық қырын сақтаудың арасынан теңгерім іздеп жүр. Әр елдің тәсілдері әртүрлі, бірақ мақсат ортақ — алгоритмдерді қолдана білетін ғана емес, өз бетінше ойлай алатын буын дайындау.

Қытай жаппай ЖИ-ді енгізуді таңдады: жасанды интеллект сабақтары бастауыш сыныптан беріледі. Бірақ мемлекет қатаң шектеу қояды — гаокао емтихандарында алгоритмдерге мүлде жол берілмейді. Бұл тәсіл болашаққа қажетті құзыреттерді қалыптастырып, ойлаудың дербестігін сақтайды.

Финляндия — пәнаралық білім берудің үлгісі. Оқу бағдарламасы нақты жағдайларға құрылады: оқушылар математика, жаратылыстану және әлеуметтік ғылымдарды біріктіретін тапсырмаларды шешеді. Мұндай әдіс жүйелі ойлауды дамытады, пәндер арасындағы байланыстарды көруге үйретеді.

Сингапур алғашқы сыныптардан бастап дизайн-ойлауды енгізді. Балалар идеяларды ойлап табумен ғана шектелмей, оларды прототипке айналдырып, командада сынап, жетілдіреді. Нәтижесінде мектеп — жаттау орны емес, шешім іздейтін зертхана ретінде қабылданады.

Франция экологиялық және әлеуметтік тәрбиені E3D бағдарламасы арқылы ресми бекітті. 2023 жылдан бастап математика мен жазуға көбірек көңіл бөлінді, сонымен бірге тұрақты даму ұлттық сәйкестіктің бір бөлігі ретінде қарастырылды.

Швейцария білім беру форматы бойынша тәжірибелерге танымал. Learning Circles жобасында бақылау мен емтихандардың орнына оқудың қуанышы басты назарда: оқушылар топпен жұмыс істейді, шығармашылық пікір алады және дербес ойлауды дамытады.

Ұлыбритания прагматизмге сүйенеді. ЖИ мұғалімдердің рутиналық жұмыстарын жеңілдетеді — сабақ жоспарынан бастап үлгерімді талдауға дейін. Бірақ шешім қабылдау жауапкершілігі мұғалімде қалады: технология — көмекші, ұстаз емес.

АҚШ жүйелі пилоттарға назар аударды. Кей штаттарда білім департаменттері оқудан шығып қалу қаупі бар оқушыларды анықтайтын немесе білімді дербестендіретін ЖИ-платформаларды сынақтан өткізіп жатыр. Бірақ жеке деректердің құпиялығы мен тең қолжетімділік мәселелері қатар талқылануда.

Қазақстан: болашақтың мектебі ме, әлде кадр фабрикасы ма?

Қазақстан ЖИ саласында ірі жобаларға көңіл бөлуде. Astana Hub қазірдің өзінде 1 500-ден астам қатысушыны біріктіріп отыр. 2025 жылы Астанада халықаралық жасанды интеллект орталығы alem.ai ашылады — 20 000 м² аумақтағы білім және зерттеу кешені. Мақсаттары ауқымды: 2029 жылға қарай $5 млрд ИИ-экспорт, жылына мың маман дайындау және жүздеген стартапты іске қосу.

Бірақ сұрақ та бар: жаңа орталықта оқушылар мен студенттер креативтілік, сыни ойлау және әлеуметтік дағдыларын дамыта ала ма, әлде барлығы тек «өндіріс үшін кадр» дайындауға айналып кетеді ме? Жобаға Тұрақты даму мақсаттары мен ESG қағидаттары қалай енгізіледі? Цифрландыру — тек экономика мен технология экспорты емес, бұл денсаулық пен әл-ауқат (ЦДМ 3) мәселесі де. «Цифрлық балалық шақтың» қауіптері, тәуелділік пен әлеуметтенудің төмендеуі назардан тыс қалмауы керек.

Бұл ойды британдық актриса әрі қоғам қайраткері Софи Винкельманн де айтады: егер цифрлық бастамалар әлеуметтік салдарды ескермесе, олар жауапкершілігі мен эмпатиясы жоқ, тек қосымша пайдаланатын буын қалыптастыруы мүмкін.

Америкалық журналист, педагог және The Woj Way кітабының авторы Эстер Войджицки де осы пікірді қолдайды. Кремний жазығының «крестная мать» атанған ол TRICK әдістемесін (Trust, Respect, Independence, Collaboration, Kindness — сенім, құрмет, дербестік, ынтымақтастық, мейірім) ұсынды. Оның ойынша, тек сенім мен құрмет арқылы технологияларды игілікті бағытта қолдана білетін дербес тұлғаларды тәрбиелеуге болады.

Platon 5D: қазақстандық тәжірибе

Осы тұрғыда Қазақстанның авторлық әдісі — Platon 5D Thinking ерекше назар аударады. Ол UNESCO Learning Cities конференциясында (Джубайл, 2024 ж.) таныстырылды. Әдіс бес ойлау түріне сүйенеді: сыни, креативті, цифрлық, жүйелі және этикалық. Жүйе бастапқыдан-ақ Тұрақты даму мақсаттары мен ESG қағидаттарын қамтиды.

TRICK секілді, Platon 5D де басты назарды тұлғаға аударады: оқушылар әлеуметтік және экологиялық мәселелерді көріп, шешім ұсынады, топпен жұмыс істейді және технология мен адами құндылықтар арасындағы тепе-теңдікті сақтауды үйренеді.

Қазақстандық тәжірибенің ерекшелігі — тұрақтылық құндылықтарының бірден бағдарламаға енгізілуі. Бұл оны тек цифрлық білім беру құралы емес, қоғам мен табиғат алдындағы жауапкершілікті қалыптастыратын құрал етеді. Алғашқы нәтижелер қазірдің өзінде көрініп жатыр:

• ⁠ ⁠Қарағандыдағы НЗМ оқушылары пластик түрін анықтайтын және қайта өңдеуге бағыттайтын ЖИ-фандомат жасады.
• ⁠ ⁠КарТУ-дағы ESG, креатив және инновациялар орталығында оқу биогаз қондырғысы іске қосылуда.
• ⁠ ⁠Осакаровкада оқушылар сабақ кестесін көрсететін және жүк тасымалын оңтайландыратын бот пен қосымша әзірледі.
• ⁠ ⁠11 жасар қарағандылық оқушы экобілім беру үшін Telegram-бот жасап, EcoPlaton жобасы аясында 45 ағаш отырғызды.
• ⁠ ⁠Қарағандыдағы 9-сынып оқушысы жемқорлыққа қарсы тұруды үйрететін компьютерлік ойын ойлап тапты.

Бұл мысалдар инновациялар тек астанада емес, аймақтарда да туып жатқанын дәлелдейді. Platon 5D оқушыларға идеяларын нақты жобаға айналдыруға мүмкіндік береді, ал креативті және сыни ойлау дағдылары тұрақты тәжірибелермен байланысады.

Әлем жаңа білім беру парадигмасының табалдырығында тұр. Цифрландыру мен ЖИ үлкен мүмкіндіктер ашады, бірақ сыни ойлау, креативтілік пен этикасыз олар қауіпке айналуы мүмкін. Қазақстандық бастамалар — ұлттық AI-орталықтардан бастап Platon 5D әдісіне дейін — сәттіліктің кілті технологияның санында емес, олардың жеткізетін құндылықтарында екенін көрсетеді.

Болашақ мектебі алгоритм пайдаланушыларын емес, қоғам мен планета игілігі үшін технологияны бағыттай алатын көшбасшыларды тәрбиелеуі тиіс. Сұрақ мынада: біз ЖИ-ді білім беру жүйесіне адамдықты күшейтетіндей етіп енгізе аламыз ба? Жауап осыған байланысты Қазақстанның ғаламдық білім беру күн тәртібінде қандай орын алатынын анықтайды.