Бүгінде әлемде бір маңызды сұрақ жиі көтеріледі: табиғи аумақтар мен шағын қалаларды қалай дамытуға болады, бірақ сонымен бірге олардың экологиясын, биоалуантүрлілігін және мәдени ерекшелігін сақтап қалу керек?
Үлкен мегаполистер әдетте инвестиция, технология және мәдени орталықтарды өзіне тартады. Бірақ дәл табиғи аумақтар мен шағын қалалар экологиялық тұрақтылықтың, биоалуантүрліліктің және жергілікті экожүйелердің негізін құрайды. Олардың қалай дамитыны — болашақтағы тұрақты туризм мен өңірлік экономиканың бағытын анықтайды.
Соңғы жылдары көптеген елдер табиғи маршруттарды тек туристік инфрақұрылым емес, сонымен бірге экологиялық білім беру, цифрлық сервистер және жергілікті қауымдастықтарды дамыту алаңы ретінде қарай бастады. Мұндай бастамалар ESG күн тәртібінің бір бөлігіне айналып келеді — экология, қоғам және басқару қағидаларын біріктіріп.
UNWTO деректеріне сәйкес, туризм әлемдік ЖІӨ-нің шамамен 10%-ын құрайды және әр оныншы жұмыс орнын қамтамасыз етеді. Ал табиғи және тұрақты туризм сегменті дәстүрлі туризмге қарағанда жылдам өсіп жатыр.
World Travel & Tourism Council зерттеулері көрсеткендей, экологиялық маршруттар мен табиғи бағыттарға қызығушылық туризм индустриясының негізгі драйверлерінің біріне айналды. Қазір туристер тек демалыс емес, табиғи тәжірибе, білім және жауапкершілік іздейді.
Сонымен бірге көптеген өңірлер ұқсас мәселелерге тап болып отыр:
- шағын қалалардан халықтың кетуі
- мәдени инфрақұрылымның әлсіздігі
- маусымдық туризмге тәуелділік
- табиғи маршруттардың цифрлануының жеткіліксіздігі
Осындай жағдайда тұрақты даму, технология, білім және табиғатты біріктіретін жобалардың маңызы артып келеді.
Цифрлық экосоқпақтар — жаңа модель
Соңғы уақытта перспективалы шешімдердің бірі — цифрлық экосоқпақтар. Олар табиғи аумақтарда жаңа экономика қалыптастырады. Мұнда құндылық тек инфрақұрылымнан емес, адамның табиғатпен өзара әрекеттесуінен пайда болады.
Аудиогидтер, интерактивті маршруттар, ойын элементтері сияқты цифрлық шешімдер туристердің қызығушылығын арттырады. OECD бағалауынша, мұндай технологиялар туристің маршрутта болу уақытын 20-30% арттырады, әрі қайта келу ықтималдығын өсіреді.
Бұл өңірлік экономикаға тікелей әсер етеді:
- гид қызметтеріне сұраныс өседі
- кафе мен транспортқа шығын көбейеді
- сувенир және білім беру қызметтері дамиды
Еуропада мұндай модельдер place-based innovationқағидасымен дамып жатыр — яғни әр өңірдің өзіндік табиғаты мен мәдениетіне негізделген инновациялар.
Қазақстанда да осындай жобалардың бірі пайда болды.
Табиғи маршруттан цифрлық экожүйеге дейін
2025 жылдың қыркүйегінде Бурабай ұлттық паркінде Қазақстандағы алғашқы геймификацияланған экосоқпақ — BÖLEKTAU ашылды.
Бұл жоба:
- экологиялық білімді
- цифрлық аудиогидті
- интерактивті форматты
біріктірді.
Жоба Creative&Innovation Institute қоры арқылы, Home Credit Bank қолдауымен іске асты. Маңыздысы — бұл жай туристік жоба емес. Ол Қазақстан Парламенті Сенатының Тұрақты даму мақсаттары бойынша жүргізілген зерттеу жұмысының нәтижесі болды.
Осы зерттеудің қорытындысы ретінде SDG Impact Report 2024 дайындалды. Ол 100 күндік акселерациялық бағдарламаның нәтижесі болды және мемлекеттік органдар, бизнес пен қоғам өкілдерін біріктірді.
Негізгі қорытынды: Тұрақты аумақтарды дамыту үшін мемлекет, бизнес және жергілікті қоғам арасында нақты үйлесім керек.
Турист емес — қатысушы
BÖLEKTAU экосоқпағының ұзындығы 382 метр. Бірақ оның мәні ұзындығында емес.
Бұл жерде:
- флора мен фауна туралы ақпарат
- Бөлектау тауының аңызы
- QR-код арқылы аудиогид (қазақ, орыс, ағылшын)
бар.
Сонымен қатар:
- тапсырмалар
- мини-квесттер
- ойын элементтері
Нәтижесінде адам жай жүріп өтпейді. Ол:
- табиғатпен байланысқа түседі
- үйренеді
- тәжірибе жинайды
ESG және креативті экономика
Бұл жоба кең трендтің бөлігі. Қазір табиғи аумақтар:
- тек туризм емес
- білім беру
- мәдени байланыс
- жергілікті даму орталығы
ретінде қарастырылады.
Мұнда креативті индустриялар маңызды рөл атқарады:
- туризм
- білім
- технология
- мәдениет
- экономика
бәрін байланыстырады.
Бұл бағыт халықаралық IN SITU жобасында зерттеліп жатыр (Horizon Europe бағдарламасы).
Жастар жасаған инновация
Жобаның цифрлық бөлігі EcoPlaton Telegram-ботыарқылы іске асады. Идея авторы — жас жазушы Платон Нечаев.
Платформа арқылы:
- аудиогид
- экологиялық әңгімелер
- квесттер
- аудио ертегілер
- электронды сертификат
қол жетімді.
Бұл маңызды трендті көрсетеді:
- жастар тек тұтынушы емес
- олар жаңа идеялардың авторы
Технология табиғатты қорғай алады
Экосоқпақта қолданылған стендтер арнайы фотокаталитикалық жабынмен жасалған (Италия).
Ол:
- күн сәулесі арқылы
- ластаушы заттарды ыдыратады
- ауаны тазартуға көмектеседі
Яғни инфрақұрылым өзі де экологиялық функция атқарады.
Алғашқы нәтижелер
5 ай ішінде:
- 1200+ қолданушы
- негізгі аудитория — 18-34 жас
- көп бөлігі — балаларымен келген отбасылар
Бұл цифрлық форматтардың әлеуетін көрсетеді.
Экономикалық әсер:
- турист ұзақ уақыт қалады
- көбірек ақша жұмсайды
Әлемдік тәжірибе бойынша:
- бір турист күніне $70-120 жұмсайды
Болжам:
- бір экосоқпақ — 2500-3500 адам/маусым
- 14 паркке масштабтау — 35-49 мың адам
Халықаралық қызығушылық
BÖLEKTAU жобасы халықаралық IN SITU зерттеуіне енгізілді.
Жобаға қатысатындар:
- Utrecht University
- University of Turku
- University of Galway
- Mondragon University
- University of Hildesheim
және басқа елдер
Бұл маңызды: Орталық Азия жобасы алғаш рет еуропалық зерттеу алаңына кірді
Қазақстан — тұрақты туризм зертханасы
BÖLEKTAU көрсеткен негізгі идея: болашақ туризм — бұл тек жол мен қонақүй емес
Бұл:
- цифрлық тәжірибе
- білім
- storytelling
- қоғам қатысуы
Қазақстанда табиғи аумақтар көп. Сондықтан ел: эксперимент алаңына айналып келеді
Мұндай жобалар бір нәрсені дәлелдейді:
- Кейде үлкен өзгеріс үлкен инвестициядан емес
- қарапайым идеядан басталады
Табиғи соқпақ + цифрлық тәжірибе + білім
Осындай модельдер масштабталса:
- туризм өзгереді
- адамдар табиғатты басқаша қабылдайды
- экономика жаңа бағыт алады
Кейде кішкентай экосоқпақ — үлкен өзгерістің басы болады.
Ирина Харитонова, Орталық Азияның тұрақты даму қоғамдық қоры «Creative&Innovation Institute»,
арнайы www.economyKZ.org үшін
