Өнім шығару мультипликаторы белгілі бір саланың өніміне деген түпкілікті сұраныс 1 теңгеге артқанда, экономикадағы жалпы өндіріс көлемі қаншаға өсетінін көрсетеді.
Қазақстан үшін бұл көрсеткіштің маңызы ерекше. Себебі тәуелсіздік алғаннан бері ел экономикасын әртараптандыру, әсіресе өңдеу өнеркәсібін дамыту мемлекеттік экономикалық саясаттың негізгі бағыттарының бірі болып келеді.
Мультипликаторлар салааралық теңгерім кестелері негізінде есептеледі. Оның ішінде Қазақстанда 60-тан астам өнім түрін қамтитын «Шығындар — шығарылым» кестелері пайдаланылады. Бұл деректер Қазақстандағы мультипликаторлардың орташа деңгейі дамыған елдермен салыстырғанда төмен екенін көрсетеді. Оның басты себебі — аралық тұтынуда импорт үлесінің жоғары болуы.
Бұл әсіресе шикізат секторында анық байқалады. Мұнай, газ және металлургия ел экономикасының негізгі өсімін экспорттық табыс арқылы қамтамасыз етіп, ЖІӨ-нің ұлғаюына айтарлықтай үлес қосады. Алайда олардың жанама мультипликативтік әсері шектеулі болуы мүмкін. Себебі өндіруші компаниялар жабдықтың, технологияның және қызметтердің едәуір бөлігін шетелден сатып алады. Соның салдарынан өндірістен түсетін экономикалық әсер ішкі байланысты салаларға толық тарала бермейді.
Сондықтан тәуелсіздік жылдары тау-кен өнеркәсібі Қазақстан экономикасында жетекші орын алғанымен, оның салааралық байланыстар арқылы экономиканың басқа секторларын дамытудағы әсері күткендей жоғары емес.
Уақыт өте келе экономиканың құрылымы өзгерген сайын ЖІӨ өсімінің негізгі қозғаушы күшіне басқа салалар айналуы да мүмкін. Егер тау-кен өндірісі мен қызмет көрсету секторын есепке алмасақ, бүгінде Қазақстан экономикасына ең жоғары мультипликативтік әсер беретін өнім түрлері төмендегідей.
Қазақстанның негізгі мультипликаторлары
(тау-кен өндірісі мен қызмет көрсету секторын есепке алмағанда)
Өнім Экономикаға ықпалы (ЖІӨ мультипликаторы, таза салықтарды есептемегенде, 1 теңгеге)
Балық шаруашылығы, акваөсіру және осы салаға қатысты қызметтер 0,96
Орман шаруашылығы, ағаш дайындау және осы сала қызметтері 0,94
Ауыл шаруашылығы, аңшылық және ілеспе қызметтер 0,91
Тамақ өнімдері мен сусындар 0,79
Қағаз және қағаз өнімдері 0,64
Ескерту: кестедегі коэффициенттер аралық тұтынуды есепке алмағанда өнімге деген түпкілікті сұраныстың әрбір қосымша 1 теңгесі ел экономикасында қанша қосымша жалпы қосылған құнды (немесе таза салықтарды есептемегендегі ЖІӨ-ні) қалыптастыратынын көрсетеді.
Кестедегі көрсеткіштерге қарасақ, өңдеу деңгейі артқан сайын мультипликатордың төмендейтінін көреміз. Алғаш қарағанда бұл парадокс сияқты көрінеді. Балық және орман шаруашылығында көрсеткіш 0,9-дан жоғары, азық-түлік өндірісінде 0,79, ал қағаз өндірісінде небәрі 0,64.
Мұның ықтимал себебі өндіріс шығындарының құрылымына байланысты. Бастапқы салалар негізінен жергілікті еңбек ресурстары мен табиғи байлықтарға сүйенеді. Ал технологиялық өндірістер импорттық шикізатқа, химиялық материалдарға және жабдыққа көбірек тәуелді. Сондықтан олар қалыптастырған қосылған құнның белгілі бір бөлігі елден тыс жерге кетеді.
Қарапайым тілмен айтқанда, егер жоғары технологиялы өндіріс негізінен импорттық құрамдастарға сүйенсе, оның Қазақстан экономикасына беретін нақты әсері кей жағдайда бастапқы салалардан да төмен болуы мүмкін.
Бұл мемлекеттік қолдау тетіктеріне деген көзқарасты қайта қарау қажеттігін көрсетеді. Субсидия, салықтық жеңілдік немесе инфрақұрылымдық қолдау көрсетілетін салаларды таңдағанда тек өндіріс көлемін, экспорт әлеуетін немесе өңдеу деңгейін ғана емес, сол өнімнің бүкіл экономикаға беретін мультипликативтік әсерін де есепке алу маңызды.
2029 жылға дейін Қазақстанның ЖІӨ-сін екі еселеу міндеті аясында мультипликатор көрсеткіші мемлекеттік инвестицияларды басымдықпен бөлудің маңызды құралына айналуы мүмкін. Бұл бюджет қаражатын экономикалық қайтарымы ең жоғары салаларға бағыттауға мүмкіндік береді.
Дәулет Жамбайбеков, тәуелсіз сарапшы, арнайы үшін www.economyKZ.org
