Қазақстан өнеркәсібін ең озық қолжетімді технологиялар (ЕҚТ) қағидаттарына көшіру агроөнеркәсіп кешенінің ең табысты салаларының бірі — өсімдік майы өндірісіне қатысты ашық дауға ұласты. Сала өкілдерінің айтуынша, ұсынылған шығарындылар нормативтері Еуропадағы талаптардан да қатаң. Бұл өнімнің қымбаттауына және бірқатар өндірістің тоқтауына әкелуі мүмкін. Реттеуші мұнымен келіспейді. Министрлік талап тек төрт кәсіпорынға қатысты екенін және оларға көшу үшін он жыл берілетінін алға тартады. Біз Майлы дақылдарды өңдеушілер қауымдастығының ақпаратына және қазақстандық үш БАҚ-та — Naryk.kz, tiek.kz және Tizgin.kz сайттарында жарияланған материалдарға сүйеніп, екі тараптың да уәжін зерделедік. Бұл жарияланымдарда сала өкілдері мен Экология министрлігінің пікірлері берілген.
Талаптардың мәні
Май-тоңмай саласына арналған ЕҚТ анықтамалығын ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігіне қарасты Халықаралық жасыл технологиялар және инвестициялық жобалар орталығы (ХЖТИЖО) әзірлеп жатыр. Құжат бірінші санаттағы кәсіпорындар үшін шығарындылар нормативтерін белгілейді. Бұл кәсіпорындар кешенді экологиялық рұқсат (КЭР) алуға да міндетті.
Қауымдастықтың мәліметінше, азот оксидтеріне (NOₓ) қатысты ұсынылған нормалар Еуропалық одақтағы талаптан үш есе, Ұлыбританиядағыдан 2,5 есе қатаң. Салыстыру үшін айтсақ, Ұлыбританияда CO және SO₂ шығарындыларына норматив мүлде белгіленбеген, оларға тек мониторинг жүргізіледі. Оның үстіне, май зауыттарына қойылатын талаптар елдегі ауаны ең көп ластайтын нысандардың бірі саналатын көмір жағатын жылу электр орталықтарына қарағанда да қатаң болып шықты: SO₂ бойынша айырмашылық — 15 есе, NOₓ бойынша — екі есе. Май зауыттарындағы органикалық шаңға арналған нормативті металлургия саласындағы талаптан 10 есе қатаң ету ұсынылған. Ал сала өкілдері егістіктен өңдеуге жеткізілетін ауыл шаруашылығы шикізатының табиғатынан қауіпті емес екенін айтады.
«Дүкендегі май 30%-ға қымбаттайды»
Tizgin.kz келтірген Майлы дақылдарды өңдеушілер ұлттық қауымдастығының төрағасы Ядыкар Ибрагимовтың айтуынша, талаптар күшіне енсе, дүкен сөрелеріндегі өсімдік майы 30%-ға қымбаттап, кейбір зауыттар жұмысын тоқтатуға мәжбүр болады. Оның сөзінше, Қауымдастықтың Сауда және интеграция министрлігімен және Ауыл шаруашылығы министрлігімен күнбағыс майының бағасын тұрақтандыру жөніндегі меморандумы төрт жылдан бері жұмыс істеп келеді. Жаңа нормативтер бұл келісімді бұзуы мүмкін. Өйткені шығын осынша өскен жағдайда бағаны ұстап тұру мүмкін болмайды.
Ибрагимов соққы тек зауыттарға емес, фермерлерге де тиетінін айтады: кәсіпорындар жаңа талаптарға төтеп бере алмаса, ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер өнімін өткізетін жер таппай қалады. Құс және мал шаруашылығы да зардап шегуі мүмкін. Май зауыттары бұл салаларға ақуызы мол жем — шрот пен күнжара шығарады. Демек, салдары ет, сүт және жұмыртқа бағасына дейін жетуі ықтимал.
Naryk.kz пен Tizgin.kz хабарлағандай, семейлік «Qazaq-Astyq Group» компаниясының бас директоры Николай Ушаков тамақ өнеркәсібін жылу электр орталықтарымен және мұнай компанияларымен салыстыруды дұрыс емес деп санайды. Оның айтуынша, сала кәсіпорындары онсыз да биоотынмен — күнбағыс қауызы арқылы жұмыс істейді. Жаңа талаптар отандық зауыттарға қысымды күшейтіп, дүкен сөрелерінде босаған орынды импорттық май басуы мүмкін. Мұның соңы жұмыс орындары мен отандық өндірістен айырылуға әкеледі.
Tiek.kz және Tizgin.kz бұл мәселеге қарапайым ауыл шаруашылығы өндірушісінің де пікірін қосады. Абай облысының фермері Александр Лехнер отбасылық шаруашылығында 34 жылдан бері күнбағыс өсіріп келеді. Ол күнбағыстың органикалық дақыл екенін айтып, саланы металл өңдеумен салыстыруды негізсіз санайды. Фермердің сөзінше, көптеген шағын шаруа қожалығының өз кептіру қуаты жоқ және олар өңдеуші зауыттарға тікелей тәуелді. Зауыттар тоқтаса, фермерлер өнімін қайда өткізерін білмей қалады.
Жабдық құнына қатысты дау
Келіспеушіліктің негізгі мәселелерінің бірі — жабдықтың нақты бағасы. tiek.kz пен Tizgin.kz келтірген Ибрагимовтың есебінше, бір қазандық мұржасына сүзгі орнату құрылыс-монтаж жұмыстарын қоса алғанда 1 млрд теңгеге дейін жетеді.
Шешім қабылдау рәсіміне қатысты сұрақтар
Қауымдастықтың мәліметінше, анықтамалықты әзірлеген техникалық жұмыс тобына сала өкілдері тең дәрежеде қатыстырылмаған. Топтағы 21 мүшенің тек үшеуі, яғни 14%-ы май-тоңмай саласы кәсіпорындарының атынан дауыс берген. Ал экологиялық ұйымдардың өкілдеріне 10 дауыс немесе 48% тиесілі болған. Дауыс беруге қатыспаған топ мүшесінің дауысы автоматты түрде «ескертусіз келісілді» деп есептелген. Үш қатысушының дауысы осылай саналған. 2026 жылғы 20 шілдедегі дауыс беру қорытындысында 21 мүшенің 13-і ХЖТИЖО ұсынған нормативтерді қолдады. Бірқатар ғылыми ұйым мен мемлекеттік орган қарсы дауыс берген.
Қауымдастық ҚР Экология кодексінің 113-бабы енгізілетін технологиялардың экологиялық әсерімен қатар экономикалық салдарын да бағалауды талап ететінін еске салады. Бұл ретте шығын, пайда және нақты кәсіпорын үшін шешімнің қаншалықты қолжетімді екені ескерілуі керек. Сала өкілдерінің пікірінше, нормативтерді әзірлеу кезінде дамыған елдердің көрсеткіштері негізге алынған. Бірақ бұл мемлекеттердің сол деңгейге ондаған жыл бойы жеткені, олардың арзан қаржыға және заманауи технологиялық базаға қол жеткізе алатыны ескерілмеген.
Tizgin.kz мәліметінше, талаптарды жұмыс тәртібімен қайта қарата алмаған Қауымдастық жағдайды объективті тексеруді сұрап, Бас прокуратураға өтініш жолдаған.
Министрліктің ұстанымы
Реттеушінің уәждері tiek.kz және Tizgin.kz материалдарында барынша толық берілген. tiek.kz ХЖТИЖО ЕҚТ бюросының басшысы Қайрат Масеновтың түсініктемесін келтірсе, Tizgin.kz редакция сауалына орталықтың тікелей жауабын жариялаған. Екі материалда да ХЖТИЖО-ның біртұтас ұстанымы баяндалған.
Біріншіден, орталық жаңа талаптар ХЖТИЖО-ның жеке бастамасы емес, ҚР Экология кодексіндегі нормаларды орындау екенін атап көрсетеді.
Екіншіден, орталықтың мәліметінше, технологиялық көрсеткіштер механикалық түрде көшірілмеген. Қазақстандағы май зауыттарының басым бөлігі онсыз да Еуропалық одақтан, АҚШ пен Қытайдан әкелінген, бастапқыда осындай экологиялық талаптарға сай жобаланған желілерде жұмыс істейді.
Үшіншіден, министрлік сала атаған негізгі сомамен келіспейді. Қымбат жабдықты толық ауыстырудың қажеті жоқ. Орталықтың мәліметінше, жұмыс істеп тұрған желілерге ауаны 99%-дан жоғары деңгейде тазартатын жеңді немесе электр сүзгілерін орнату жеткілікті. Орталық мұндай қондырғының құнын 136 млн теңге деп бағалайды. tiek.kz бұған мысал ретінде газ тазарту жүйесін дәл осы сомаға орнатқан «МАЙ» АҚ тәжірибесін келтіреді.
Төртіншіден, министрліктің нұсқасы бойынша жұмыс тобы ЭЫДҰ тәжірибесіне сай, ғылыми-зерттеу институттары, жоғары оқу орындары және санитарлық бақылау органдары қатысқан тәуелсіз сарапшылық орган ретінде жасақталған. Мұндай құрам жекелеген тараптардың коммерциялық мүддесіне басымдық бермеуге тиіс болған. ХЖТИЖО сала ескертулерінің бірнеше рет қаралғанын да айтады: редакциялық ұсыныстардың бір бөлігі ескерілген, ал нормативтерді жұмсарту жөніндегі ұсыныстарға, орталықтың бағалауынша, жеткілікті техникалық негіздеме берілмеген.
Бесіншіден, мәселенің ауқымын шектейтін ең маңызды жайт осы: жаңа нормативтер елдегі 80-нен астам май зауытының бәріне емес, бірінші санаттағы төрт ірі кәсіпорынға ғана қолданылады. Оларға экологиялық тиімділікті арттыру бағдарламасы аясында кезең-кезеңімен жаңғыру үшін 10 жылға дейін уақыт беріледі. Бағдарлама іске асқан кезеңде кәсіпорындар экологиялық төлемдерден босатылады. Орталықтың ойынша, үнемделген қаражатты ЕҚТ-ны біртіндеп енгізуге бағыттауға болады. Бұған қоса, ЕҚТ қағидаттарына көшу кәсіпорындарға жеңілдетілген «жасыл» қаржыландыруға жол ашады.
Бұл сала үшін нені білдіреді
Май-тоңмай секторы Қазақстанның агроөнеркәсіп кешеніндегі ең қарқынды дамып жатқан салалардың бірі болып отыр. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан күнбағыс майы экспортынан әлемде алтыншы орын алды, Еуропалық одақ елдеріне күнбағыс шротын жеткізетін үш ірі мемлекеттің қатарына кірді және Орталық Азияны маймен толық қамтамасыз етіп отыр.
Tradereport Telegram-арнасының мәліметінше, 2026 жылдың қаңтар-мамыр айларында Қазақстан $449 млн-ға күнбағыс майын экспорттаған. Оның $355 млн-ы тазартылмаған майға тиесілі. Бұл өнімнің үлесі 2021 жылдың қаңтар-мамырындағы 63%-дан қазір 79%-ға дейін өсті.
Алдағы уақытта сала әлемдегі ең ірі үш экспорттаушының қатарына кіруді көздейді. Даудың екі тарабы да мәселенің салмағы зор екенін мойындайды. Бір жағында экологиялық қауіпсіздік тұрса, екінші жағында экспорттық сектордың бәсекеге қабілеттілігі тұр.
Министрліктің төрт кәсіпорын және он жылдық өтпелі кезең туралы уәжі нарықтағы өзге қатысушылардың алаңын қаншалықты басатыны әзірге белгісіз. Оның үстіне, Қауымдастық талаптарының бір бөлігі соңғы мерзімдерге емес, шешім қабылдау рәсімінің өзіне қатысты. Енді бұл мәселені Бас прокуратура қарап жатыр.
Біз жағдайдың қалай өрбитінін әрі қарай да бақылап отырамыз.
Сати Сұлтан қызы, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
