2026 жылғы өнімге арналған Қазақстанның 24,23 млн гектар егіс алқабының 15,73 млн гектары, яғни шамамен 65%-ы, небәрі үш өңірге тиесілі. Олар — Ақмола облысы (5,63 млн га), Қостанай облысы (5,71 млн га) және Солтүстік Қазақстан облысы (4,39 млн га). Бұл — Ұлттық статистика бюросының алдын ала деректері. Елде жиырмадан астам өңір болғанымен, Қазақстанның егін шаруашылығының тағдыры негізінен бір күнде айналып шығуға болатын осы аумақта шешіледі.
Бұл шоғырланудың ішінде тағы бір айқын ерекшелік бар. Бидайдың өзі ғана 11,4 млн гектарды, яғни елдегі барлық егіс алқабының 47%-ын алып жатыр. Бұған қалған дәнді, бұршақты және майлы дақылдарды қоссақ, олардың жалпы көлемі 20,73 млн гектарға, немесе Қазақстан егістігінің 85,5%-ына жетеді. Демек, еліміздің егін шаруашылығы тек географиялық тұрғыдан ғана емес, дақыл құрылымы жағынан да жоғары деңгейде шоғырланған. Бірдей дақылдар негізінен бірдей үш облыста өсіріледі.
Бұл жерлерді кім өңдейді деген сұрақ та маңызды. Жалпы республика бойынша егістік алқаптарының 62%-ын ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, ал 38%-ын жеке кәсіпкерлер мен шаруа немесе фермер қожалықтары игереді. Бірақ бұл орташа көрсеткіш солтүстік пен оңтүстіктегі жер пайдалану құрылымының айырмашылығын толық ашпайды. Ақмола облысында егістіктің 79,8%-ын, Солтүстік Қазақстан облысында 79,1%-ын, Қостанай облысында 62,6%-ын ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындары өңдейді. Яғни елдегі егіс алқабының үштен екісіне жуығын қамтамасыз ететін өңірлерде негізгі рөлді ұсақ шаруашылықтар емес, ұйымдасқан ірі агробизнес атқарады.
Ал оңтүстік пен батыста көрініс мүлде басқа. Жамбыл облысында егістіктің 92,5%-ын, Атырау облысында 94%-ын, Түркістан облысында 64,4%-ын, Қызылорда облысында 65,9%-ын жеке шаруашылықтар игереді. Сырттай қарағанда бұл фермерлік модельге көбірек ұқсайды. Бірақ оның да ерекшелігі бар. Бұл өңірлердегі егістік көлемі солтүстік астық белдеуімен салыстырғанда бірнеше есе аз. Мысалы, Жамбыл облысында бар болғаны 643 мың гектар егістік болса, Қостанай облысында бұл көрсеткіш 5,7 млн гектарға жетеді. Сондықтан жеке шаруашылықтар басым өңірлердің елдегі астық өндірісінің жалпы көлеміне ықпалы айтарлықтай емес.
Бұл теңгерімсіздікті бидай өндірісі одан әрі күшейтеді. 11,4 млн гектар бидай алқабының 7,49 млн гектары, немесе 65,7%-ы, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының үлесінде. Ал жеке шаруашылықтар 3,91 млн гектарды, яғни 34,3%-ын ғана игереді. Басқаша айтқанда, елдің басты дақылы жер пайдалану құрылымы бойынша жалпы ауыл шаруашылығына қарағанда да көбірек ірі кәсіпорындардың қолында шоғырланған.
Негізгі астықты өңірлерде егістіктің шамамен 80%-ыныңұйымдасқан кәсіпорындардың иелігінде болуы техниканы, қоймаларды, логистиканы және экспорттық инфрақұрылымды салыстырмалы түрде аз ғана ірі операторлардың төңірегінде біріктіруге мүмкіндік береді. Әлемдік тәжірибеде астық өндірісіндегі ауқым тиімділігі дәл осылай қалыптасады. Бірақ мұндай модельдің тәуекелі де жоғары. Егер Ақмола, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарында бір мезгілде қуаңшылық болып, жанармай мен тыңайтқыш бағасы күрт өссе немесе логистика бұзылса, оның салдары елдегі астық өндірісінің едәуір бөлігіне әсер етеді. Яғни мәселе жай ғана “жиырма өңірдің үшеуі” деген статистикадан әлдеқайда ауқымды.
Картаның екінші шетінде егін шаруашылығы іс жүзінде жоқ өңірлер орналасқан. Маңғыстау облысында егістік көлемі небәрі 1002 гектар, бұл республикадағы барлық егіс алқабының 0,004%-ы ғана. Атырау облысында 8863 гектар, Ұлытау облысында 26 838 гектар, ал Алматы қаласында бүкіл мегаполис бойынша бар болғаны 83,8 гектар егістік бар. Бұл аумақтар елдегі ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге іс жүзінде қатыспайды. Соның нәтижесінде Қазақстанның үш солтүстік облысқа тәуелділігі одан сайын күшейе түседі. Қалған өңірлердің бір бөлігі табиғи жағдайына байланысты, енді бір бөлігі шаруашылық құрылымына байланысты мұндай көлемде егіншілікпен айналыспайды.
Осының бәрін біріктірсек, бұл екі бөлек құбылыс емес, біртұтас жүйе екені көрінеді. Қазақстанның астық бойынша азық-түлік және экспорттық тұрақтылығы географиясы да, ұйымдастыру моделі де өте тар базаға сүйенген. Үш солтүстік облыстағы бірнеше жүз ірі кәсіпорын негізінен бидай өсіреді және елдің негізгі астық қорын қалыптастырады. Фермерлік шаруашылықтар статистикада бар әрі маңызды болғанымен, олар көбіне жер көлемі шағын өңірлерде орналасқандықтан, елдегі жалпы астық теңгерімін айқындамайды. Бұл модельдің артықшылығы — өндіріс ауқымы мен ресурстардың шоғырлануында. Ал әлсіз тұсы — астық белдеуіндегі кез келген өңірлік күйзеліс бүкіл саланың өзегіне тікелей соққы береді.
Лина Егель қызы, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
